ISSUES IN INFORMATION SCIENCE – INFORMATION STUDIES

The core purpose of this journal is to provide a forum for the dissemination of scientific papers and research results in the field of information science and other disciplines which analyse social and technological aspects of various information-related activities performed by contemporary communities. Moreover, the journal is to disseminate critical reviews and summaries of new publications in the field of information science and reports from important conferences discussing contemporary information problems.

In addition to that, after fifty years Issues in Information Science (ZIN) becomes bilingual to reach foreign readers – papers will be available either in Polish or English.

The reconstructed journal will be published with slightly extended title Issues in Information Science – Information Studies (ZIN – Information Studies) – the subtitle emphasises the interdisciplinary nature of its subject profile covering a broad spectrum of issues studied by various academic disciplines and professional activity domains related to access to resources of recorded information and knowledge and the use of these resources by contemporary man and society. Other subjects to be covered by ZIN involve: 1) theoretical ponderings on the practice of information-related activities performed by various communities, 2) the results of research on the conditions influencing those activities and ways of improving methods and tools employed for the activities in question, 3) the methodology of information science research, information science history and education concerning the information science. The subject profile of semiannual ZIN – Information Studies covers, among else, the issues of:

- – information science in relation to library science, archival science, museology and other disciplines researching preservation and access to scientific and cultural heritage

- – information and knowledge management

- – traditional and online scholarly communication

- – information and knowledge organization

- – metadata theory and practice

- – Web 2.0

- – Semantic Web

- – information architecture

- – information websites usability

- – digital humanities

- – human-computer interaction

- – natural language processing

- – information retrieval

- – use of information and behaviour of the information users

- – social response to modern information technologies

- – digital humanities

- – information and digital skills

- – information policy

- – information ethics.

ZIN – Information Studies is addressed to: 1) information science teachers and lecturers, researchers and students, 2) practitioners of information-related activities who analyse methods and tools used to implement those activities in various domains and organizational environments, 3) politicians and donators related to information activities in various domains. The journal content may also be of some interest to teachers, students and researchers in other disciplines of science which deal with various aspects of information existence and use in the contemporary world.

ZIN – Information Studies is included in ‘B’ list of journals scored by Polish Ministry of Science and Higher Education and indexed by: Central European Journal in Social Sciences and Humanities (CEJSH), Cambridge Scientific Abstracts (CSA), Library and Information Science and Technology Abstracts (LISTA), Polish Bibliography of Book Studies (PBB).

ZAGADNIENIA INFORMACJI NAUKOWEJ – STUDIA INFORMACYJNE

Głównym celem niniejszego czasopisma jest zapewnienie forum dla rozpowszechniania artykułów naukowych i wyników badań z zakresu nauki o informacji (informatologii) oraz innych dyscyplin, w których podejmowane są analizy społecznych i technologicznych aspektów działalności informacyjnej prowadzonej w różnych sferach współczesnego życia społecznego. Czasopismo służyć ma również rozpowszechnianiu krytycznych recenzji i omówień publikacji z tego zakresu oraz problemowych sprawozdań z ważnych konferencji poświęconych współczesnym problemom informacyjnym.

W minionym pięćdziesięcioleciu Zagadnienia Informacji Naukowej były czasopismem publikującym teksty wyłącznie po polsku, a zatem adresowanym tylko do czytelnika polskiego. Od niniejszego numeru czasopismo zabiega również o czytelnika międzynarodowego, a na jego łamach publikowane są teksty w dwóch językach – polskim i angielskim.

W nowej formie czasopismo ukazywać się będzie pod rozszerzonym tytułem: ZIN – Studia Informacyjne. Dodany podtytuł podkreśla interdyscyplinarny charakter jego profilu tematycznego, który obejmuje szeroki zakres problemów podejmowanych przez dyscypliny akademickie i dziedziny działalności zawodowej, związane z zapewnianiem dostępu do utrwalonych zasobów informacji i wiedzy oraz ich wykorzystywaniem przez współczesnego człowieka i współczesne społeczeństwo. Czasopismo publikuje też artykuły prezentujące teoretyczną refleksję o praktycznej działalności informacyjnej, prowadzonej w różnych dziedzinach i obszarach życia społecznego, a także wyniki badań służących poznaniu różnych uwarunkowań tej działalności oraz doskonaleniu jej metod i narzędzi. Na łamach ZIN publikowane są także artykuły poświęcone metodologii badań informatologicznych, historii nauki o informacji oraz edukacji w zakresie nauki o informacji. Profil tematyczny półrocznika ZIN – Studia Informacyjne obejmuje m.in. problematykę:

- – nauki o informacji w powiązaniu z bibliotekoznawstwem, archiwistyką, muzeologią i innymi dyscyplinami zajmującymi się problematyką zachowania i zapewnienia dostępu do dziedzictwa nauki i kultury

- – zarządzania informacją i wiedzą

- – komunikacji naukowej i cyfrowej komunikacji naukowej

- – organizacji informacji i wiedzy

- – teorii i praktyki metadanych

- – zagadnienia Web 2.0

- – zagadnienia Sieci Semantycznej

- – architektury informacji

- – projektowania użytecznych serwisów informacyjnych

- – humanistyki cyfrowej

- – interakcji człowiek – komputer

- – przetwarzania języka naturalnego

- – wyszukiwania informacji

- – wykorzystywania informacji i zachowań informacyjnych użytkowników

- – społecznej recepcji nowoczesnych technologii informacyjnych

- – kompetencji informacyjnych i cyfrowych

- – polityki informacyjnej

- – etyki informacyjnej.

Zagadnienia Informacji Naukowej – Studia Informacyjne adresowane są do wykładowców, badaczy i studentów nauki o informacji, a także praktyków działalności informacyjnej, krytycznie analizujących metody i narzędzia jej realizacji w różnych środowiskach dziedzinowych i organizacyjnych oraz polityków i donatorów działalności informacyjnej w różnych dziedzinach. Lektura czasopisma może też zainteresować wykładowców, studentów i badaczy innych dyscyplin, które zajmują się różnymi aspektami funkcjonowania informacji we współczesnym świecie.

Zagadnienia Informacji Naukowej znajdują się na liście B czasopism punktowanych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Czasopismo jest indeksowane w bazach: Central European Journal in Social Sciences and Humanities (CEJSH), Cambridge Scientific Abstracts (CSA), Library and Information Science and Technology Abstracts (LISTA), Polska Bibliografia Bibliologiczna (PBB).

Szanowni Czytelnicy

Obecny zeszyt Zagadnień Informacji Naukowej został opracowany przez nową redakcję czasopisma, powołaną przez Zarząd Główny Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich na kadencję 2013–2017.

Redaktorem naczelnym została Pani prof. dr hab. Barbara Sosińska-Kalata z Instytutu Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego, zaś sekretarzem Pani Monika Halasz-Cysarz. Powołano także Pana dr. Marcina Roszkowskiego na zastępcę redaktora naczelnego i zarazem redaktora tematycznego oraz Panią dr Zuzannę Wiorogórską i Panią Agnieszkę Kasprzyk na redaktorów językowych; redaktorem statystycznym została Pani dr Anna Grzecznowska.

Nastąpiły również uzupełnienia w Radzie Redakcyjnej. W jej składzie znaleźli się, zgodnie z wymogami MNiSW, m.in. zagraniczni naukowcy z: Francji, Danii, Kanady, Niemiec, Węgier, Wielkiej Brytanii, Szwecji, USA, co mam nadzieję wpłynie na większe upowszechnienie na łamach Zagadnień... ciekawych tekstów dotyczących wyników badań prowadzonych na świecie w zakresie informacji naukowej i umocni rangę czasopisma w środowisku międzynarodowym.

Dotychczasowej redakcji czasopisma, na czele z Panią prof. dr hab. Bożenną Bojar, która ponad 20 lat była redaktorem naczelnym, pragnę serdecznie podziękować za wysiłek włożony w rozwój

ZIN-u, utrzymanie jego wysokiej rangi naukowej oraz znaczącej roli w komunikacji naukowej w obszarze współczesnej informacji naukowej.

Nowej redakcji Zagadnień Informacji Naukowej życzę sukcesów w dalszym rozwoju czasopisma, a Czytelnikom satysfakcji z publikowanych treści.

Elżbieta Stefańczyk

Przewodnicząca

Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich

Spis treści | Contents

Od Redakcji | Letter from the Editor (Barbara Sosińska-Kalata) 7

ROZPRAWY. BADANIA. MATERIAŁY | THESES. RESEARCH. MATERIALS

Barbara Sosińska-Kalata

Obszary badań współczesnej informatologii (nauki o informacji) [Research Domains in Contemporary Information Science] 9

David Nicholas

The Times They Are a-Changin’ (again!): the Second, Great Digital Transition to the Mobile Space [Oto czasy nadchodzą nowe (znowu!): drugi wielki zwrot cyfrowy ku przestrzeni mobilnej] 42

Bruno Jacobfeuerborn

Is Big Data a Paradigm Challenge to Information Science? [Czy Big Data są paradygmatycznym wyzwaniem dla nauki o informacji?] 52

Jan Kaczmarek

Affective Conception of Information and Affect Representation in Information Systems [Afektywna koncepcja informacji i reprezentacje afektu w systemach informacyjnych] 64

Małgorzata Jaskowska, Magdalena Wójcik

Skuteczność metod i technik badania użyteczności naukowych serwisów WWW – wnioski z testów funkcjonalnych platformy PASSIM [The Effectiveness of Methods and Techniques Used in Research on the Usability of Scientific Websites – Conclusions from the Usability Tests of the PASSIM Platform] 78

Jadwiga Sadowska

Geografia wydawnicza książek w Polsce (1999–2010) [Book Publishing Geography in Poland (1999–2010)] 98

RECENZJE I OMÓWIENIA | REVIEWS

Marzena Świgoń: Zarządzanie wiedzą i informacją [Knowledge and information management]. Olsztyn 2012 (Ewa Głowacka) 113

Jakob Voß: Describing Data Patterns: a general deconstruction of metadata standards. Berlin 2013 (Marcin Roszkowski) 116

Przegląd nowości wydawniczych [New publications] (Anna Stanis) 119

KRONIKA | CHRONICLE

„Bibliograficzne bazy danych i ich rola w rozwoju nauki” (Poznań, 17–19 kwietnia 2013 r.) [„Bibliographic databases and their role in the progress of science” (Poznań, April 17–19, 2013)] (Lidia Derfert-Wolf) 122

„Społeczeństwo – informacja – innowacje i wyzwania ery cyfrowej”. XII Krajowe Forum Informacji Naukowej i Technicznej (Zakopane, 24–27 września 2013) [„Society – information – innovations and challenges of digital era”. Twelfth National Forum for Scientific and Technical Information (Zakopane, September 24–27, 2013] (Wiesław Babik) 125

„Biblioteka akademicka: infrastruktura – uczelnia – otoczenie” (Gliwice, 24–25 października 2013 r.) [„Academic libraries: infrastructure – universities – surroundings” (Gliwice, October 24–25, 2013] (Maja Wojciechowska) 129

„Klasyfikacja i wizualizacja: interfejsy do wiedzy”. Międzynarodowe Seminarium UKD (Haga, Holandia, 24–25 października 2013) [„Classification & Visualization: Interfaces to Knowledge”. International UDC Seminar (The Hague, Netherlands, October 24–25, 2013)] (Bartłomiej Włodarczyk) 132

„SWIB – 2013. Sieć Semantyczna w bibliotekach” (Hamburg, Niemcy, 25–27 listopada 2013) [„SWIB – 2013. Semantic Web in Libraries” (Hamburg, Germany, November 25–27, 2013)] (Marcin Roszkowski) 136

WSKAZÓWKI DLA AUTORÓW | GUIDELINES FOR AUTHORS 141

Od Redakcji

Dużym zaszczytem jest dla mnie przywitanie Czytelników Zagadnień Informacji Naukowej po raz pierwszy w roli redaktora naczelnego. Podejmuję się tej roli z nadzieją, że uda mi się kontynuować dobre tradycje tego zasłużonego – o ponad pięćdziesięcioletniej już historii – czasopisma, które polscy czytelnicy rozpoznają jako jedno z najważniejszych czasopism informatologicznych w naszym kraju. Swoje zadanie pojmuję przede wszystkim jako dbanie o to, aby ZIN nadążał za rozwojem badań informacyjnych podejmowanych dziś zarówno w nauce o informacji, jak i w wielu innych dyscyplinach. Ekspansja technologii informacyjnej spowodowała bowiem rozwój wielu nauk o informacji, skupiających uwagę na różnych aspektach fenomenu informacji, zapewniania dostępu do jej zasobów i jej wykorzystywania. Multidyscyplinarność nauki o informacji jest obecnie powszechnie podkreślana, podobnie jak wielka różnorodność analizowanych w niej problemów badawczych. Ta różnorodność skłania do poglądu, iż dziedzina, którą się zajmujemy to nie jest już jedna nauka o informacji, ale raczej wiele nauk o informacji czy też w różny sposób i z różną siłą powiązanych ze sobą dyscyplin informacyjnych – i-dyscyplin. Często luźne związki między tymi i-dyscyplinami ujawniają się m.in. w słabym transferze wiedzy o wynikach badań prowadzonych w każdej z nich do środowisk badaczy związanych z innymi dyscyplinami informacyjnymi. Uwidacznia to niewielka liczba wzajemnych cytowań i rzadkie tworzenie multidycyplinarnych zespołów badawczych. Tym bardziej więc ważne jest zapewnienie wspólnego forum upowszechniania wiedzy o wynikach badań prowadzonych w tym różnorodnym, multidyscyplinarnym środowisku badawczym. Takie zadanie ma pełnić właśnie „nowy ZIN”, co podkreślamy dołączeniem do tradycyjnego tytułu tego czasopisma nowego podtytułu: Studia Informacyjne. Pozostaje mieć nadzieję, że otwarcie się ZIN-u na wielodyscyplinowe środowisko badawcze spotka się z pozytywnym odzewem z jego strony.

ZIN w nowej odsłonie jest też czasopismem o łamach otwartych dla międzynarodowego środowiska naukowego. Bardzo liczymy na pomoc członków międzynarodowej Naukowej Rady Redakcyjnej w pozyskaniu ciekawych tekstów zagranicznych autorów. Artykuły naukowe i raporty z badań publikujemy w dwóch językach – po polsku i po angielsku. Każdemu artykułowi towarzyszą abstrakty w obu językach. Dwujęzyczne są też teksty wstępne, spis treści oraz instrukcje dla autorów. Chcemy, aby ZIN służył upowszechnianiu zarówno badań w nauce o informacji prowadzonych w różnych krajach, jak i w upowszechnianiu w innych krajach badań nad problemami informacyjnymi, które są prowadzone w Polsce.

Przed nowymi Zagadnieniami Informacji Naukowej – Studiami Informacyjnymi postawione zostały więc dwa trudne, ale moim zdaniem – bardzo ważne zadania. Wierzę, że uda się nam je zrealizować z pomocą wybitnych specjalistów nauk o informacji, którzy zgodzili się współpracować z naszą redakcją w międzynarodowej Naukowej Radzie Redakcyjnej i Radzie Konsultantów oraz z Państwa pomocą – Czytelników ZIN, którzy zechcą swoje artykuły zgłaszać do publikacji na łamach tego czasopisma.

Polecając zatem ZIN Państwa uwadze i trosce, przekazuję w Państwa ręce pierwszy jego numer pod moją redakcją. Zawiera on sześć artykułów o różnorodnej tematyce, ukazującej różne aspekty współczesnych badań w naukach o informacji. Znajdą w nim Państwo również recenzje i omówienia najnowszych polskich publikacji książkowych z tej dziedziny oraz sprawozdania z ważnych konferencji, które odbyły się w kilku ostatnich miesiącach.

Barbara Sosińska-Kalata

Redaktor naczelny

Letter from the Editor

It is my great honour to welcome the readers of Zagadnienia Informacji Naukowej (ZIN, Issues in Information Science) as I become the new Editor in Chief of this journal. I hope to continue the best traditions of this more than fifty years old publication of outstanding merit, recognised by Polish audience as one of most important Polish journals in the field of information science. My core task will be keeping ZIN up-to-date with the progress of information research conducted in both information science and a number of other scientific disciplines. The expansion of information technologies has had significant impact on development of both many information sciences as well as other disciplines focusing on various aspects of information phenomenon, accessibility of its resources and their use. The multidisciplinary nature of information science and the diversity of research problems it analyses are widely emphasized at present. This diversity brings forward a conclusion that the domain we deal with is not a single information science anymore, but rather a number of information sciences or information disciplines (i-disciplines) interlinked in various ways and to various extent. Loose links between those i-disciplines surface, among else, in a poor transfer of knowledge about their findings to the communities of researchers related to other information disciplines. This, in turn, is visible through low number of appropriate peer citations and rare occurrence of multidisciplinary research teams. Therefore, it is extremely important to provide a forum for sharing knowledge on the results of research conducted in this diversified, multidisciplinary research environment. The role of this forum is to be performed by the”new ZIN”, which is stressed with its new subtitle – Information Studies – attached to the previous title Issues in Information Science. It is our hope that such a shift in the journal content and scope will be eagerly welcomed by the whole research community.

The new ZIN is open to international authors. We hope that our international Editorial Board will help ZIN – Information Studies to receive interesting papers from foreign researchers. Papers and research reports will be published either in Polish or English and accompanied with bilingual abstracts. The journal will include bilingual editorials, tables of contents and guidelines for authors. We would like ZIN to popularise both international research results in Poland and Polish research results abroad.

The new ZIN – Information Studies has two difficult and challenging, yet very important objectives. I believe they may be achieved with the help of prominent information science professionals who have agreed to collaborate with our editorial team as the international Scientific Editorial Board. We also hope that the readers of ZIN will be willing to send in their papers to be published in the journal.

Recommending new ZIN to you, I give you the first issue of this journal edited by my team. It includes six papers reflecting the scope of contemporary information science research, the reviews of new Polish and foreign publications in the field of information science and the reports from important the conferences which took place during last few months.

Barbara Sosińska-Kalata

Editor in Chief

Obszary badań współczesnej informatologii (nauki o informacji)

Barbara Sosińska-Kalata

Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt

Cel/teza: Celem artykułu jest przedstawienie kierunków rozwoju pola badawczego nauki o informacji (informatologii), od momentu jej wyodrębnienia się jako samodzielnej dyscypliny naukowej po czasy najnowsze.

Koncepcja/metody badań: Na podstawie krytycznej analizy piśmiennictwa w chronologicznej kolejności przedyskutowano zmieniające się nazewnictwo dyscypliny i porównano kryjące się za tymi zmianami kolejne próby redefiniowania zadań i celów badawczych nauki o informacji. Prezentacja ewolucji koncepcji nauki o informacji stanowi tło dla przedyskutowania wyników analizy współczesnych nurtów badawczych w nauce o informacji, przeprowadzonej na próbie 361 artykułów opublikowanych w czterech najważniejszych dla tej dyscypliny badawczych czasopismach międzynarodowych: Journal of American Society for Information Science and Technology, Journal of Information Science i Journal of Documentation (2011–2012) oraz Annual Review of Information Science and Technology (2007–2011).

Wyniki i wnioski: Prześledzono kształtowanie się nauki o informacji od jej najwcześniejszej koncepcji sformułowanej przez Paula Otleta po współczesne interpretacyjne badania zachowań informacyjnych oraz próby integracji społecznej i technologicznej perspektywy badań informatologicznych. Zwrócono uwagę na narastającą multidyscyplinarność nauki o informacji oraz konsekwentny rozwój dwóch odrębnych obszarów badawczych: związanego z doskonaleniem technologii informacyjnej i skupionego na użytkowaniu informacji i zachowaniach informacyjnych. Mimo rosnącej różnorodności problematyki badawczej nauki o informacji, jej niezmienną oś problemową stanowi zapewnianie skutecznego komunikowania utrwalonej wiedzy pomiędzy ludźmi w różnych środowiskach ich aktywności i przy użyciu możliwie najbardziej efektywnych metod i narzędzi. Analiza najnowszego piśmiennictwa dyscypliny potwierdziła, iż główne nurty badawcze stanowią nadal zagadnienia związane z rozwojem technologii informacyjnych i z poznawaniem zachowań informacyjnych oraz użytkowania informacji. Nie został natomiast jednoznacznie potwierdzony opisywany w literaturze zwrot ku badaniu zjawisk informacyjnych w świecie społecznym i w kontekście kulturowym. Badanie piśmiennictwa potwierdziło również wzrost zainteresowania teorią i metodologią nauki o informacji, co może być wyrazem rosnącej metodologicznej dojrzałości nauki o informacji, ale także obaw związanych z rozmywaniem się jej odrębności wśród coraz liczniejszych innych nauk, w których również podejmowane są badania współczesnych zjawisk informacyjnych.

Oryginalność/wartość poznawcza: Artykuł porządkuje wiedzę o dotychczasowym rozwoju nauki o informacji, uzupełniając ją o opartą na badaniach empirycznych charakterystykę najnowszych tendencji w kształtowaniu jej pola badawczego.

Słowa kluczowe

Informatologia. Definicje. Interdyscyplinarność. Nauka o informacji. Nurty badawcze. Pole badawcze. Problemy badawcze.

Otrzymany: 01.08.2013. Poprawiony: 18.11.2013. Zaakceptowany: 19.11.2013.

1. 1. Wstęp

W 2002 r. Tom Wilson – od kilkudziesięciu lat prowadzący badania dotyczące zachowań informacyjnych użytkowników serwisów i systemów informacyjnych – pisał:

Odkąd zajmuję się nauką o informacji, szeroki świat badań informacyjnych jest w stanie ciągłych zmian, i pewnie było tak też wcześniej (Wilson, 2002)[1].

Informatologia (nauka o informacji) jest w stanie ciągłych zmian. Ewolucja problematyki badawczej następuje oczywiście w każdej dyscyplinie naukowej, jednak w przypadku nauki o informacji dynamika zmian dotyczących zjawisk i procesów, które są przedmiotem jej badań w ostatnim czasie wywołuje przekonanie o potrzebie głębszej refleksji nad aksjologią i programem badawczym tej dyscypliny. Na przykład, w książce wydanej z okazji 50-lecia Institute of Information Scientists, którego powstanie miało wielki wpływ na konsolidację środowiska badaczy nauki o informacji w Wielkiej Brytanii, Jack Meadows zwracał uwagę na wpływ upowszechnienia serwisów informacyjnych na uwidaczniającą się obecnie dezintegrację dyscypliny:

(...) działania nauki o informacji rozwijane w ciągu minionych 50 lat triumfują, ale nauka o informacji jako odrębna działalność (dyscyplina) może słabnąć (Meadows, 2009, 17) [2].

Z kolei na konferencji „Nauka o informacji (informacja naukowa) w okresie zmian”, zorganizowanej w 2011 r. przez Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych UW w Warszawie, Dave Nicholas podkreślał niezbędność rewizji koncepcji i metod badań dotyczących użytkowników informacji i ich zachowań informacyjnych:

Zawód [specjalisty informacji] został uderzony przez informacyjne tsunami (...). Zanim badacze nauki o informacji solidnie rozpoznają tę sytuację – monitorując i oceniając cyfrowych użytkowników w sposób, jaki nigdy wcześniej nie był możliwy i odrzucą przestarzałe myślenie o tym jak ludzie używają i poszukują informacji, stoimy w obliczu perspektywy coraz mniejszej wiedzy o coraz większej liczbie ludzi (szczególnie urodzonych w czasach cyfrowych, młodych ludzi) (Nicholas, 2013, 18–19)[3].

W kontekście tych obserwacji, w niniejszym artykule podejmuję próbę nakreślenia najważniejszych nurtów badań podejmowanych w niej w ostatnich latach. Ocena przekształceń dokonujących się w polu badawczym nauki o informacji wymaga jednak szerszej refleksji, dotyczącej identyfikacji problemów naukowych, które są dla tej nauki specyficzne. Nie jest to i nigdy nie było zadanie proste i bezdyskusyjne, właśnie ze względu na tę wielką dynamikę ewolucji przedmiotów badań informatologii, a także specyficzną dla niej multidyscyplinarność, która z jednej strony jest siłą napędową rozwoju pola badawczego dyscypliny, jednak z drugiej implikuje rozmywanie granic między badaniami informatologicznymi a obszarem badań innych nauk. Rosnąca rola dostępu do informacji i wszechobecność technologii informacyjnych we współczesnym świecie wymagają ich coraz bardziej wszechstronnego analizowania. W konsekwencji jednak to, czym nauka o informacji 20 lat temu zajmowała się jako niemal jedyna dyscyplina badawcza, dziś jest przedmiotem zainteresowania również wielu innych nauk.

Prezentację wyników analizy współczesnych nurtów badawczych w nauce o informacji poprzedzam więc próbą naszkicowania ewolucji konceptualizacji informatologii (nauki o informacji), która pozwoli spojrzeć na wyniki tej analizy w szerszym kontekście przemian następujących w tej nauce od jej wyodrębnienia się do chwili obecnej.

1. 2. Czym jest nauka o informacji (informatologia)?

Nauka, która w polskim nazewnictwie przypisane miała kolejno nazwy „dokumentacja naukowa”, następnie „informacja naukowa” i od 2010 r. „informatologia”, powstaje od ponad 100 lat. Ciągłe weryfikowanie właściwego zdefiniowania zadań tej nauki i poszukiwanie najtrafniejszego określenia jej tożsamości znajdują wyraz właśnie m.in. w licznych przeformułowaniach jej nazwy (por. Schrader, 1984). Tabela 1 prezentuje przybliżoną chronologię zmian tej nomenklatury w piśmiennictwie anglojęzycznym i polskim. Czcionką pogrubioną zaznaczone są nazwy o trwalszym funkcjonowaniu.

W europejskiej tradycji badawczej, ukierunkowanej w większym stopniu na metodologiczne i społeczne problemy dostępu do utrwalonej informacji i wiedzy, a w mniejszym – na jego aspekty technologiczne, naukę o informacji traktuje się zwykle jako kontynuację stopniowo rozwijającej się refleksji teoretycznej związanej z kształtującą się od połowy XIX w. specjalistyczną działalnością bibliograficzną i później dokumentacyjną, powstawaniem specjalistycznych bibliotek i ośrodków dokumentacji tworzonych w środowisku pozabibliotecznym (stowarzyszeń naukowych i zawodowych, ośrodków badawczych), utworzeniem w 1885 r. przez Paula Otleta i Henri La Fontaine’a Institute International de Bibliographie w Brukseli (przekształconego później w najważniejszą aż do 2002 r. międzynarodową organizację w zakresie informacji i dokumentacji FID – Fédération International de Documentation, od 1986 r. Fédération International d’Information et de Documentation), powstaniem w Anglii w 1924 r. ASLIB (Association of Special Libraries and Information Bureaux, od lat 80. XX w. działającego pod nazwą ASLIB the Association for Information Management). Dodać warto, że od 1947 r. ASLIB publikuje najstarsze czasopismo informatologiczne – Journal of Documentation.

Chociaż w świecie anglosaskim genezę nauki o informacji wiąże się najczęściej z pierwszymi zastosowaniami komputerów do przetwarzania informacji tekstowej, warto przypomnieć, że także w USA dokumentacja zaczęła się rozwijać już w latach 30. XX w. W 1935 r. Watson Davis założył Documentation Institute, który dwa lata później zmienił nazwę na American Documentation Institute. W 1966 r. nastąpiła znamienna zmiana nazwy tej organizacji na American Society for Information Science (ASIS), a od 2000 do 2013 r. działała ona jako American Society for Information Science and Technology (ASIS&T). Od 1950 r. organizacja ta wydaje najważniejsze międzynarodowe czasopismo naukowe w tej dziedzinie – do 1968 r. pod tytułem „American Documentation”, następnie „Journal of the American Society for Information Science” (JASIS), a od 2000 r. „Journal of the American Society for Information Science and Technology” (JASIST). Po rozwiązaniu FID w 2002 r. ASIS&T stało się najważniejszą organizacją informatologiczną na świecie, skupiającą badaczy z różnych krajów, stąd od 2013 r. funkcjonuje ono pod zmienioną nazwą ASIS&T – the Association for Information Science and Technology (Cronin, 2012; ASIS&T, 2013).

Tabela 1. Chronologia zmian nazw nauki o informacji

Nazewnictwo

angielskie

Od roku

Nazewnictwo

polskie

Od roku

Bibliography

ok. 1800

Bibliografia

ok. 1800

Documentation

ok. 1900

Dokumentacja

ok. 1900

Information Technology

ok. 1945

Dokumentacja naukowa, dokumentacja naukowo-techniczna

ok. 1950

Scientific Information

ok. 1948

Informacja naukowa, inte

ok. 1965

Information Science,

Information Sciences

ok. 1955

Communication Studies,

Media Studies

ok. 1960

Informatics,

Social Informatics

ok. 1960/ 1990

Informatyka prawnicza

(F. Studnicki)

ok. 1970

Information Studies,

Information Research

ok. 1970

Informatologia, informatoryka, informologia, informatyka

1974/77 2010

Cultural Studies

ok. 1970

Nauka o informacji,

nauki o informacji

ok. 1995

Information Management

ok. 1975

Zarządzanie informacją

ok. 2000

Knowledge Management, Information and Knowledge Management

ok. 1995

Zarządzanie wiedzą,

Zarządzanie informacją i wiedzą

ok. 2005

Information Disciplines: Archive, Library and Museum Studies; Digital Humanities

ok. 2000

Informatyka medyczna,

informatyka chemiczna…

ok. 2000

W Polsce pierwszymi organizacjami zajmującymi się działalnością dokumentacyjną i równocześnie rozwijającymi refleksję metodologiczną z nią związaną, były Sekcja Bibliograficzna Komitetu Bibliotecznego powstałego w 1898 r. przy Stowarzyszeniu Techników Polskich oraz Instytut Bibliograficzny zorganizowany w 1908 r. przy Towarzystwie Biblioteki Publicznej w Warszawie. Obie te organizacje od początku włączyły się we współpracę z brukselskim IIB, a następnie FID.

Z szerszej, europejskiej perspektywy patrzenia na dzieje nauki o informacji, która notabene ostatnio zyskuje coraz więcej propagatorów także w krajach anglosaskich, za pierwszą monografię poświęconą tej dyscyplinie uznaje się dzieło Paula Otleta, Traité de documentation. Le livre sur le livre. Théorie et pratique, wydane w 1934 r. Zamieszczoną tam definicję dokumentacji można uznać za pierwszą próbę nakreślenia zakresu problemów badanych przez naukę, która ma stanowić teoretyczną podstawę praktyki dokumentacyjnej. Problemy te odnoszą się do zadań dokumentacji, które Otlet określił następująco:

Zadania dokumentacji polegają na oferowaniu informacji o wszelkiego rodzaju udokumentowanych faktach i wiedzy naukowej, które są: (1) uniwersalne pod względem zakresu przedmiotowego; (2) pewne i prawdziwe; (3) kompletne; (4) dostarczane szybko; (5) aktualne; (6) łatwo dostępne; (7) wcześniej zgromadzone i przygotowane do przekazania; (8) do dyspozycji jak najszerszego grona użytkowników (Otlet, 1934, 6)[4].

Dyscyplina naukowa, nazywana w Traité dokumentologią (fr. documentologie) czy też bibliologią (fr. bibliologie), przez którą Otlet rozumiał naukę o książce jako dokumencie każdego rodzaju, miała zajmować się systematyzowaniem wiedzy dotyczącej zagadnień dokumentacji, określaniem jej pojęć, terminologii i jednostek pomiaru badanych zjawisk, a także ustalaniem jej związków z innymi naukami oraz badaniem jej historii (Otlet, 1934, 8; Dembowska, 1965, 58).

W pierwszej polskiej monografii informatologicznej pt. Dokumentacja i informacja naukowa. Zarys problematyki i kierunki rozwoju Maria Dembowska zwracała uwagę na nowoczesny sposób patrzenia Otleta na dokumentację jako jedną z dziedzin organizacji nauki (Dembowska, 1965, 55). Warto zauważyć, że w świetle badań, których wyniki przedstawione są w dalszej części niniejszego artykułu, ścisły związek nauki o informacji z problematyką organizacji nauki, zwłaszcza komunikacji naukowej, szczególnie wyraźnie uwidacznia się współcześnie w kontekście wpływu komputerowych technologii informacyjnych na przekształcenia metod i form transferu wiedzy naukowej. Obecnie jest to jednak jeden z wielu nurtów badawczych informatologii.

Przypominając pierwszą próbę zdefiniowania informatologii trzeba zwrócić uwagę na dwie kwestie istotne dla Otletowskiej koncepcji tej dyscypliny. Po pierwsze, przeciwstawiając ją tradycyjnie pojmowanej działalności bibliograficznej prowadzonej w bibliotekach i skupionej na rejestrowaniu publikacji książkowych, Otlet uznając dokument za centralną kategorię pojęciową dokumentacji i dokumentologii, zdefiniował go szeroko, obejmując tym pojęciem wszelkie formy utrwalenia wiedzy: zarówno książki i artykuły, jak i dokumenty ikonograficzne, zapisy dźwiękowe i filmowe, numizmaty i eksponaty muzealne. Po wtóre, w konsekwencji tego szerokiego pojmowania dokumentu, postulował ujęcie działalności dokumentacyjnej we wszystkich obszarach w jeden spójny system, obejmujący wszystkie instytucje zajmujące się gromadzeniem, organizowaniem, przechowywaniem i udostępnianiem kolekcji różnych form utrwalenia ludzkiej wiedzy, a więc: biblioteki, ośrodki bibliograficzne, archiwa i muzea (Otlet, 1934, 6–7). W tym szerokim sensie dokumentacja obejmuje więc wszystkie aspekty związane z zachowaniem i umożliwieniem korzystania z utrwalonej wiedzy dla różnych celów i potrzeb (Buckland, 1999, 971). Refleksja teoretyczna związana z działalnością dokumentacyjną skupia się u Otleta przede wszystkim na czterech obszarach: (1) konceptualnej organizacji dokumentowanej wiedzy, czyli jej klasyfikacji; (2) organizacji warsztatu pracy dokumentalisty, w tym przede wszystkim standaryzacji metod i narzędzi związanych z gromadzeniem, przechowywaniem, opracowaniem, wyszukiwaniem, ekstrahowaniem i rozpowszechnianiem wiedzy zapisanej w dokumentach; (3) współpracy między ośrodkami dokumentacyjnymi na świecie (sieć Mundaneum, tzw. „papierowy Internet”); (4) rozwiązań technicznych, usprawniających szybkie i sprawne realizowanie zadań dokumentacji (rozwijanie technologii informacyjnej).

Za przełomowe dla kształtowania się nowoczesnej nauki o informacji w okresie powojennym uznaje się właśnie pojawienie się w końcu lat 40. i na początku lat 50. XX w. komputerowych technologii informacyjnych oraz pierwsze próby zastosowania ich do tworzenia systemów informacyjnych, umożliwiających szybkie przeszukiwanie nagromadzonych zasobów informacji o wynikach badań naukowych (w tym licznych raportów z badań utajnionych w okresie II wojny światowej), a także materiałów archiwalnych i dokumentacji wykorzystywanej w zarządzaniu w różnych obszarach działalności administracyjnej i gospodarczej. Poszukiwanie metod skutecznego zarządzania dokumentami tekstowymi w obu tych obszarach miało istotny wpływ na późniejsze i wykorzystywane do dzisiaj koncepcje tworzenia, strukturyzacji i przeszukiwania komputerowych baz danych. W 1945 r. po raz pierwszy na oznaczenie tej grupy zagadnień zaczęto stosować określenie Information Technology (Hjørland, 2011, 6). Dla wielu badaczy, zwłaszcza z kręgu anglosaskiego, ten właśnie okres stanowi początek współczesnej, technologicznie zorientowanej nauki o informacji, a najbardziej znanym przykładem badań należących do tego nurtu są słynne eksperymenty Cranfieldzkie, czyli badania efektywności wyszukiwania informacji za pomocą różnych języków informacyjnych, przeprowadzone w latach 1957–1965 przez zespół Cyrila Cleverdona w bibliotece College of Aeronautics w Cranfield w Wielkiej Brytanii (Cleverdon, 1991). Eksperymenty Cranfieldzkie zapoczątkowały rozwijany do dzisiaj model badań nad doskonaleniem narzędzi wyszukiwania informacji (ang. Information Retrieval), kontynuowany przez Gerarda Saltona i Michaela Leska w ramach projektu SMART (1961–1969) (Salton, 1975), a obecnie m.in. przez badania TREC (Text REtrieval Conference) prowadzone cyklicznie od 1992 r. (Manning et al., 2008). Problematyka wyszukiwania informacji, skupiona na zagadnieniach skutecznego przetwarzania tekstów językowych i technicznych aspektach operacji automatycznego wyodrębnia z ich zbiorów takich tekstów, które są semantycznie najbliższe zgłoszonym kwerendom, do dzisiaj jest jednym z najbardziej intensywnie eksplorowanych obszarów szeroko rozumianej nauki o informacji.

Z konferencją zorganizowaną w 1948 r. przez Royal Society w Londynie pod hasłem „Scientific Information Conference” wiąże się wprowadzenie do nomenklatury dyscypliny nazwy „informacja naukowa”, która w języku polskim przez kolejne kilkadziesiąt lat, aż do 2010 r., była jej najczęściej używaną etykietą ogólną. Tymczasem w krajach anglosaskich i piśmiennictwie anglojęzycznym nazwa Scientific Information związana została z wchodzącą w zakres dyscypliny, ale nie wyczerpującą jej pola badawczego, problematyką działalności informacyjnej w nauce, która zresztą niezmiennie stanowi jeden z najważniejszych nurtów nauki o informacji. Działalności tej poświęcona była londyńska konferencja, którą zajmuje się m.in. Institute for Scientific Information, założony w 1955 r. przez Eugene’a Garfielda w Filadelfii i wchodzący obecnie w skład korporacji Thomson Reuters, prowadzącej bazy ISI Web of Knowledge. Nad problematyką nowoczesnej organizacji tej działalności debatowano także podczas „International Conference for Scientific Information” w Waszyngtonie w 1958 r., zorganizowanej przez American Documentation Institute, US National Science Foundation i UNESCO. Jest to druga z historycznych „konferencji założycielskich”, na których wyznaczony został program badań i działań związanych z rozwojem nowoczesnej dystrybucji informacji w nauce.

Maria Dembowska we wspomnianej już wcześniej książce Dokumentacja i informacja naukowa. Zarys problematyki i kierunki rozwoju zdefiniowała obszar zainteresowań tej dyscypliny następująco:

Przedmiotem tej gałęzi wiedzy jest działalność dokumentacyjno-informacyjna, tj. zespół procesów przekazywania informacji naukowych [podkreśl. BSK] i poszczególne procesy składające się na tę działalność. (...) [D]o przedmiotu badań należy również sama informacja naukowa i jej materialne podłoże (tj. dokumenty), środki i metody przekazywania informacji naukowej, systemy informacji i inne zagadnienia bezpośrednio związane z tą działalnością” (Dembowska, 1965, 111–112).

W takim ujęciu wyraźnie widoczne jest ukierunkowanie pola badawczego dyscypliny nazywanej tu informacją naukową na problematykę procesów informacyjnych związanych z nauką i służących komunikacji naukowej. Charakter informacji i procesów informacyjnych, stanowiących przedmiot zainteresowań nauki o informacji. systematycznie się jednak rozszerza. Już w latach 70. XX w. także w polskim nazewnictwie instytucji odpowiadających za organizację działalności informacyjnej i prowadzenie badań z nią związanych, nazwa „informacja naukowa” połączona została z dodatkowymi określeniami „techniczna i ekonomiczna” lub „techniczna i organizacyjna”, sygnalizującymi objęcie polem badawczym dyscypliny procesów związanych z transferem informacji zarówno w nauce, jak i w innych obszarach, w szczególności w gospodarce i w przemyśle. Tę szerszą interpretację polskiej nazwy „informacja naukowa” znajdziemy np. w Słowniku terminologicznym informacji naukowej pod redakcją M. Dembowskiej z 1978 r.:

informacja naukowa – (…) (4) dziedzina wiedzy obejmująca całokształt zagadnień teoretycznych i praktycznych związanych z *działalnością informacyjną (Dembowska, red. 1978, 54).

działalność informacyjna zob. informacja (3) inte (Dembowska, red. 1978, 41)

informacja – inte (…) (3) zorganizowana działalność, której zadaniem jest gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie informacji o osiągnięciach nauki, techniki i innych dziedzin życia społecznego (Dembowska, red. 1978, 53).

Obok zagadnień organizacji, metod i technicznych narzędzi prowadzenia działalności informacyjnej jednym z wątków debat, które prowadzono już na wspomnianych międzynarodowych konferencjach poświęconych informacji naukowej w 1948 i 1958 r., były problemy związane z potrzebami użytkowników informacji, wykorzystaniem informacji oraz szkoleniem użytkowników do sprawnego korzystania z nowoczesnych usług i systemów informacyjnych. Niemal więc od początku powojennego rozwoju nauki o informacji również ta problematyka weszła w zakres jej badań, stopniowo zajmując w nich coraz ważniejsze miejsce. Oceniając tematykę badań prowadzonych w zakresie nauki o informacji naukowej, określanej już równolegle mianem informatologii, w 1991 r. M. Dembowska pisała:

Przeważająca część badań dotyczy metodyki prac dokumentacyjno-informacyjnych, organizacji systemów informacji, zastosowania nowoczesnych technik w procesach gromadzenia, opracowania, przetwarzania i udostępniania informacji. Mniej liczne są badania na temat użytkowników informacji, mimo podkreślania przez specjalistów wagi i znaczenia tych badań dla efektywności pracy informacyjnej (Dembowska, 1991, 14).

Podobnie zakres dyscypliny w 2002 r. zrelacjonowany został w Słowniku encyklopedycznym informacji, języków i systemów informacyjno-wyszukiwawczych, gdzie informacja naukowa zdefiniowana jest następująco:

dziedzina wiedzy zajmująca się systemami informacyjno-wyszukiwawczymi i ich użytkownikami, aspektami teoretycznymi, projektowaniem i funkcjonowaniem. Najważniejsze problemy to: teoria i projektowanie języków informacyjno-wyszukiwawczych, tworzenie zbiorów wyszukiwawczych systemów informacji dokumentacyjnej – tu przede wszystkim problemy opracowania dokumentów i informacji faktograficznej, opracowanie strategii wyszukiwawczych, optymalizacja działania systemów i poprawa efektywności systemów informacyjno-wyszukiwawczych, badania potrzeb informacyjnych użytkowników systemów informacyjno-wyszukiwawczych (Bojar, red., 2002, 90).

W piśmiennictwie anglojęzycznym już w połowie lat 50. XX w. coraz częściej używaną nazwą dyscypliny stało się określenie Information Science, które dziesięć lat później wyparło Documentation z nazwy głównej amerykańskiej organizacji naukowej tej dyscypliny oraz z tytułu wydawanego przez nią czasopisma. Określenie to upowszechniło się również w nazewnictwie wydziałów, szkół i programów studiów – najczęściej w połączeniu: Library and Information Science (LIS), a od lat 90. XX w. coraz częściej w inwersyjnym układzie Information and Library Science (ILS). Nazwa Information Science w anglojęzycznej nomeklaturze kierunków studiów, programów i instytucji naukowych często wchodzi także w związek z Computer Science tworząc frazę Computer and Information Science. Patrząc na naukę o informacji w najogólniejszej perspektywie można stwierdzić, że Information Science powiązana z Library Science i Information Science powiązana z Computer Science to ta sama interdyscyplinarna nauka, której centralnymi kategoriami poznawczymi są informacja i procesy informacyjne, analizowane w aspektach specyficznych bądź to dla potrzeb bibliotekoznawstwa, bibliografii, archiwistyki, czy szerzej – nauk o kulturze i komunikacji, zajmujących się zachowaniem i udostępnianiem zapisów ludzkiej wiedzy, bądź to zainteresowań informatyki, czy też nauki o przetwarzaniu komputerowym. Zakres problemów badawczych, na których rozwiązaniu skupia się uwaga badaczy związanych z tymi dwoma podejściami, tylko częściowo na siebie zachodzi. Na przykład, badanie jakości zasobów informacji i wiedzy udostępnianych poprzez systemy informacyjne lub badanie odbioru informacji przez człowieka są domeną nauki o informacji stanowiącej część nauk o kulturze, ale już modele i systemy wyszukiwania informacji leżą w polu zainteresowań nauki o informacji ujmowanej z obu perspektyw, choć z punktu widzenia informatyki przedmiotem dociekań są zwykle ogólne modele, struktury i algorytmy wyszukiwania, podczas gdy z punktu widzenia nauk o kulturze i komunikacji problemem pierwszoplanowym jest opracowanie struktur i modeli najbardziej użytecznych do wyszukiwania określonego rodzaju zapisów wiedzy dla określonych celów (por. Daniłowicz, 1994).

Jedną z najpopularniejszych definicji Information Science stała się propozycja Harolda Borko z 1968 r., która miała służyć rekonceptualizacji nauki o informacji po formalnym przyjęciu tej nowej nazwy przez American Society for Information Science:

Nauka o informacji (Information Science) jest dyscypliną badającą własności i zachowanie informacji, siły rządzące przepływem informacji oraz środki przetwarzania informacji dla zapewnienia optymalnej jej dostępności i użyteczności. Dotyczy korpusu wiedzy związanej z powstawaniem, gromadzeniem, organizowaniem, przechowywaniem, wyszukiwaniem, interpretacją, transmisją, transformacją oraz utylizacją informacji. Obejmuje badania reprezentacji informacji zarówno w naturalnych jak i sztucznych systemach, wykorzystania kodów dla sprawnej transmisji oraz badania urządzeń i technik takich jak komputery i programy komputerowe. Jest nauką interdyscyplinarną wywodzącą się i związaną z takimi dziedzinami jak matematyka, logika, lingwistyka, psychologia, technologia komputerowa, badania operacyjne, grafika, komunikacja, bibliotekoznawstwo, zarządzanie i inne podobne dziedziny. Ma zarówno składnik nauk ścisłych, który bada jej przedmiot bez względu na zastosowanie, jak i składnik nauk stosowanych, który rozwija usługi i produkty. (…) Nauka o informacji jako dyscyplina ma za cel dostarczenie informacji, które będą prowadzić do ulepszenia funkcjonowania wielu instytucji i procedur związanych z akumulacją i transmisją wiedzy (Borko, 1968, 3).[5]

W takim ujęciu nauka o informacji jest właśnie szeroko pojmowaną interdyscyplinarną nauką, badającą różnorodne aspekty informacji i procesów informacyjnych. Łatwo jednak dostrzec, że wśród jej związków z innymi dyscyplinami Borko w pierwszej kolejności wymienia matematykę i logikę, technologię komputerową oraz językoznawstwo i psychologię w tym zakresie, który obejmuje komputerowe przetwarzanie języka naturalnego oraz przetwarzanie informacji przez człowieka[6]. Nauka o informacji jest więc dyscypliną, która z jednej strony bada naturę informacji i procesów informacyjnych z tych trzech punktów widzenia (modeli formalnych, przetwarzania języka naturalnego i modeli poznawczych), a z drugiej opracowuje metody i narzędzia przeznaczone do automatyzacji prac związanych z gromadzeniem, przetwarzaniem i przekazywaniem (udostępnianiem, rozpowszechnianiem) wiedzy w różnych środowiskach i dla różnych celów, wśród których jednym z najwcześniej eksplorowanych była naukowa działalność informacyjna uprawiana w bibliotekach.

W piśmiennictwie informatologicznym do definicji Borko świadomie lub nieświadomie nawiązuje się bardzo często, zwykle jednak ujmując ją w wersji skróconej, zredukowanej do pierwszych dwóch zdań oraz stwierdzenia o dwóch składnikach dyscypliny: ścisłym i stosowanym. Bywa też, że ten drugi składnik zastępowany jest składnikiem społecznym, co jednak już wyraźnie odbiega od sensu definicji zaproponowanej przez Borko.

Na silny, konstytutywny związek nauki o informacji z technologią informacyjną kładł nacisk również Tefko Saracevic, zaznaczając równocześnie społeczny i komunikacyjny wymiar badań prowadzonych w tej nauce:

Nauka o informacji (Information Science) ma trzy ogólne cechy charakterystyczne, które stanowią motyw przewodni jej ewolucji i istnienia. Dzieli je z wieloma innymi nowoczesnymi obszarami badań. Mogą być one również postrzegane jako obszary problemów, z którymi nauka o informacji ma do czynienia na najogólniejszym poziomie.

Po pierwsze, nauka o informacji jest z natury swej interdyscyplinarna; jednakże jej relacje z innymi dyscyplinami zmieniają się. Jej interdyscyplinarnej ewolucji daleko jest do końca.

Po drugie, nauka o informacji jest niepowstrzymanie powiązana z technologią informacyjną. Imperatyw technologiczny wymusza i wyznacza ewolucję nauki o informacji, jak i ewolucję wielu innych dyscyplin, co więcej, społeczeństwa informacyjnego jako całości.

Po trzecie, nauka o informacji jest, razem z wieloma innymi dyscyplinami, aktywnym uczestnikiem ewolucji społeczeństwa informacyjnego. Nauka o informacji ma silny wymiar społeczny i ludzki, wykraczający ponad i poza technologię informacyjną (Saracevic, 1999, 1052)[7].

Podobnie jak Borko, istotę odrębności nauki o informacji wobec wcześniejszych dyscyplin zajmujących się różnymi metodami przetwarzania informacji Saracevic widzi przede wszystkim w tym, iż nauka o informacji skupia uwagę na radykalnie innych sposobach przetwarzania informacji niż stosowane wcześniej, tj. na automatyzacji procesów informacyjnych, na komputerowej technologii informacyjnej, na narzędziach tzw. wysokich technologii. Centralnymi kategoriami badawczymi w tak pojmowanej nauce o informacji są: wyszukiwanie informacji jako proces realizowany przez komputer na podstawie logiki formalnej; relewancja jako kategoria łącząca ten proces z ludzkimi potrzebami informacyjnymi i oceną wyników wyszukiwania; interakcja jako proces umożliwiający bezpośrednią wymianę i sprzężenie zwrotne między systemami informacyjnymi i ludźmi zaangażowanymi w wyszukiwanie informacji. W definicji nauki o informacji przedstawionej przez Saracevica w jubileuszowym, 50. roczniku JASIS główny problem, którego rozwiązaniu służą zarówno badania w tej dyscyplinie jak i wykorzystująca ich wyniki praktyka, stanowi sprawny transfer wszelkiej utrwalonej wiedzy we wszelkiego rodzaju środowiskach społecznych i organizacyjnych:

(...) nauka o informacji (ang. Information Science) jest polem profesjonalnej działalności praktycznej i badań naukowych dotyczących problemu efektywnej komunikacji zapisów wiedzy – „literatury” – pomiędzy ludźmi w kontekście społecznych, organizacyjnych i jednostkowych potrzeb i wykorzystywania informacji. Główny kierunek badań wiąże się z problemem zapotrzebowania na informację i wykorzystywania informacji w odniesieniu do zapisów wiedzy. Dla zaspokojenia tego zapotrzebowania nauka o informacji odwołuje się do specjalnych technik informacyjnych, procedur i systemów (Saracevic, 1999, 1055–1056)[8].

W tym samym jubileuszowym, 50. roczniku JASIS Michael Buckland zwracał już uwagę na kształtowanie się w nauce o informacji dwóch różnych tradycji badawczych, dwóch rodzajów mentalności naukowych, albo też dwóch koegzystujących w tej nauce kultur:

(1) tradycji dokumentacyjnej, tj. podejścia opartego na zainteresowaniu dokumentami, zapisami informacji – archiwami, bibliografią, dokumentacją, bibliotekoznawstwem, zarządzaniem dokumentami;

(2) tradycji komputacyjnej, tj. podejścia opartego na szukaniu zastosowań dla formalnych technik, czy to mechanicznych (takich jak karty perforowane i urządzenia do przetwarzania danych), czy to matematycznych (takich jak procedury algorytmiczne (Buckland, 1999, 971)[9].

W czasach masowej cyfryzacji nurt nauki o informacji skupiony na dokumentach i procesach związanych z zapewnianiem do nich dostępu uległ wielkiemu poszerzeniu, obejmując badania dotyczące właściwie wszystkich form utrwalania i transmisji wiedzy. Przyczynia się to do coraz szerszej świadomości, że w swojej istocie badania tego nurtu nauki o informacji dotyczą rozmaitych form, narzędzi i aspektów przekazu kulturowego: wiedzy, znaczenia, uczenia się, języków i językowych opisów świata. Korzenie tych badań tkwią zatem w studiach nad kulturą i jakościowych badaniach społecznych. Z kolei coraz większa złożoność i coraz większa powszechność technologii informacyjnej wykorzystywanej do społecznego transferu informacji i wiedzy prowadzi do pewnego oddalania się komputacyjnego nurtu badań od nurtu skupionego na użytkowaniu informacji. Środowiska badawcze związane z tymi dwoma nurtami badań nauki o informacji cechuje wyraźna odrębność, co dobrze ilustrują wyniki badań opublikowanych w 1998 r. przez Howarda White’a i Katherine Cain (White & McCain, 1998). Na podstawie analizy cytowań zawartych w artykułach opublikowanych w 12 najważniejszych czasopismach w ciągu 24 lat (1972–1995), naszkicowali oni rozkład ko-cytowań dla 120 najczęściej cytowanych autorów, stwierdzając, iż we wszystkich trzech badanych okresach (1972–1979, 1980–1989 i 1989–1995) tworzą one dwa wyraźnie odrębne skupiska: jedno z nich tworzą badacze systemów informacyjnych i wyszukiwania informacji, drugie natomiast badacze problematyki wykorzystywania informacji i zachowań informacyjnych. Istnieje wprawdzie niewielka grupa autorów, których prace cytowane są przez badaczy z obu tych obszarów, a więc która stanowi swoisty pomost między tymi odrębnymi środowiskami, ale grupa ta we wszystkich analizowanych okresach jest nieliczna i stopniowo maleje.

Różnorodność pola badawczego nauki o informacji jest konsekwencją tego, że nauka ta nie ma jednorodnego przedmiotu badań. Fenomen informacji z natury rzeczy w różnych kontekstach i na różnych poziomach złożoności rozpatrywanej rzeczywistości, przyjmuje różne formy, stąd w różnych nurtach badań prowadzonych w nauce o informacji ten fenomen postrzegany jest różnie. Według T. Wilsona przedmiotem badań specjalistów wyszukiwania informacji jest informacja postrzegana jako ciągi znaków, dla których określa się warunki zgodności; w bibliometrii badaną informacją są dokumenty piśmiennicze, których cytowanie w innych dokumentach pozwala mierzyć stopień ich wykorzystywania przez użytkowników zawartych w nich treści, a w badaniu zachowań informacyjnych – szeroko rozumiany zapis pewnych treści, którego poszukuje użytkownik informacji (Wilson, 2002).

Ta wewnętrzna niespójność pola badawczego informatologii jest też rezultatem równoległego rozwoju jej dwóch paradygmatów metodologicznych: chronologicznie wcześniejszego paradygmatu pozytywistyczny i nieco później zainicjowanego paradygmatu fenomenologicznego. Pierwszy cechuje dążenie do poznania obiektywnego, fizykalny i deskryptywny model rzeczywistości, poszukiwanie praw rządzących informacją i stosowanie ilościowych metod badawczych. Drugi akcentuje subiektywizm poznania, zakłada interpretatywny model rzeczywistości, opiera się na wyjaśnianiu indywidualnego doświadczania świata i stosuje jakościowe metody badawcze (por. Cisek, 2002, 2008; Sapa, 2013). Oba te paradygmaty obecne są w różnych obszarach badań nauki o informacji (Tabela 2).

Tabela 2. Paradygmaty pozytywistyczny i fenomenologiczny w nauce o informacji

Obszar badań nauki

o informacji

Paradygmat

pozytywistyczny

Paradygmat

fenomenologiczny

Systemy informacyjne, technologia informacyjna

Efektywność wyszukiwania informacji

Modelowanie HCI (interakcji człowiek-komputer)

Badanie użyteczności (ang. usability)

Użytkowanie informacji

Bibliometria

Webometria

Badanie zachowań informacyjnych

Szukanie sensów

Komunikacja naukowa

Analiza cech strukturalnych tekstu naukowego

Zachowania informacyjne naukowców

Organizacja wiedzy

Uniwersalne metody organizacji wiedzy

Analiza domen wiedzy

„Users’ warrant’

Uznając wewnętrzną niespójność, różnorodność i multidyscyplinarność za cechy specyficzne dla pola badań informatologicznych, już w latach 70. w nazewnictwie anglojęzycznym zaczęto upowszechniać nazwę Information Studies (studia informacyjne), a nieco później Information Research (badania informacyjne). Polski odpowiednik „studia informacyjne”, sygnalizujący heterogeniczny charakter interdyscyplinarnego pola badawczego nauki o informacji, w połowie lat 90. XX w. bezskutecznie próbowano włączyć do nazwy instytutu prowadzącego studia biblioteczno-informacyjne na Uniwersytecie Warszawskim. Miała ona przyjąć formę „Instytut Studiów Informacyjnych i Bibliologii”, jednak brak zrozumienia sensu tego określenia i kompetencyjne spory między wydziałami doprowadziły ostatecznie do zatwierdzenia przez senat uczelni dość dziwnie brzmiącej obecnej nazwy: „Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych”. Zamiast informacji naukowej to bibliologia otrzymała więc nieoczekiwanie – i raczej niesłusznie – etykietę eklektycznego i wewnętrznie niespójnego obszaru interdyscyplinarnych badań.

Blaise Cronin twierdzi, że określenie „studia informacyjne” stanowi wygodną, ale niezbyt jasną kontaminację, obejmującą konfigurację różnorodnych i często luźno ze sobą powiązanych badań, dotyczących zjawiska informacji oraz procesów informacyjnych i komunikacyjnych, ujmowanych z różnych perspektyw analizowania i w różnych aspektach organizowania transmisji wiedzy w świecie człowieka (Cronin, 2012). Takie podejście do nauki o informacji jest dziś szeroko stosowane na świecie, zwłaszcza w odniesieniu do fenomenologicznego nurtu badań ukierunkowanych na poznawanie czynników warunkujących zachowania informacyjne, organizowanie wiedzy i jej wykorzystywanie. Podejście to uwidacznia też pewne problemy dyscypliny, które warto tu zasygnalizować: fragmentaryczność poznania, niski stopień kumulatywnego narastania wiedzy o badanych problemach, niewielki odsetek długotrwałych programów badawczych, nikłe znaczenie wyników badań dla praktyki informacyjnej, słaby związek między badaniami naukowymi i działalnością praktyczną.

Część badaczy łączy używanie ogólniejszej nazwy Information Studies w zastępstwie Information Science z potrzebą podkreślenia, że jest to multidyscyplinarna nauka społeczna, a nie nauka ścisła, co w języku angielskim tradycyjnie konotuje wyraz science. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na postęp, jaki dokonał się w ostatnich dwóch–trzech dekadach w metodologii badawczej dyscypliny, która z nauki ukierunkowanej początkowo praktycznie i związanej z poszukiwaniem przede wszystkim zastosowań dla nowoczesnych technologii w organizacji i realizacji procesów informacyjnych, wyraźnie przekształca się w dyscyplinę akademicką, rozwijającą teoretyczne i epistemologiczne podstawy prowadzonych w niej dociekań. W szczególności intensywne poszukiwania teoretycznych podstaw badań informacyjnych charakteryzują nurt fenomenologiczny, ukierunkowany na poznanie fenomenu informacji w świecie społecznym.

W połowie lat 70. XX w. jako nazwy dyscypliny zaczęto też używać przejętej z nauk o zarządzaniu nazwy Information Management, ogólnie oznaczającej działalność polegającą na tworzeniu kolekcji różnego typu informacji pochodzących z jednego lub wielu źródeł i ich dystrybucji w określonym środowisku użytkowników, najczęściej związanych z pewną organizacją lub instytucją. Zarządzanie oznacza tu organizację i kontrolę zasobów informacyjnych, ich przetwarzanie i dostarczanie do określonych jednostek lub grup odbiorców. Od połowy lat 90. XX w. wraz z rosnącym zainteresowaniem informacją biznesową i działalnością informacyjną w różnego rodzaju organizacjach, popularność nazwy Information Management w nauce o informacji zaczęła również gwałtownie rosnąć i z czasem stała się jedną z najczęściej używanych etykiet całej dyscypliny, stosowaną w nazwach wielu wydziałów uniwersyteckich kształcących specjalistów informacji (Webber, 2003; Hjørland, 2011). Badania bibliometryczne wykazują też wyraźne nasilanie się interdyscyplinarnych powiązań między nauką o informacji i naukami o zarządzaniu (Larivière et al., 2012, 1005). W połowie lat 90., także, za naukami o zarządzaniu, stosować zaczęto nazwę Knowledge Management, która wyraża – mówiąc najogólniej – przesunięcie uwagi z organizowania i dystrybucji zasobów informacyjnych za pomocą technologii komputerowych na wspieraną nowoczesnymi technologiami informacyjnymi i komunikacyjnymi organizację transferu wiedzy między ludźmi. W nauce o informacji szczególnie upowszechniło się stosowanie określenia łączącego obie te nazwy – Zarządzanie informacją i wiedzą (Information and Knowledge Management) – jako najlepiej odwzorowujące zakres problemów podejmowanych w informatologii (por. Świgoń, 2012).

Wśród informatologów coraz więcej zwolenników ma również przekonanie, że to nie informacji lecz właśnie ludzkiej wiedzy i pośrednictwa w jej transferze dotyczą badania informatologiczne. Wiedza traktowana była jako centralny przedmiot badań we wczesnych okresach rozwoju dyscypliny, zwłaszcza w jej Otletowskim ujęciu. Skupienie uwagi na komputerowym przetwarzaniu informacji od lat 40. do 70. XX w. wyraźnie na plan pierwszy wysunęło kategorię informacji, jednak już w latach 80. ponownie wiedza zaczęła być lokowana w centrum zainteresowań badawczych informatologów. Wykazało to m.in. krytyczne studium delfickie przeprowadzone w latach 2003-2005 przez Chaima Zinsa wśród kilkudziesięciu najbardziej znanych badaczy dyscypliny, pochodzących z 16 krajów (Zins, 2006, 2007a, 2007b). Zdecydowana większość uczestników tych badań właśnie wiedzę wskazała jako główną kategorię badawczą współczesnej nauki o informacji. Co ciekawe – okazało się też, że większość tych uznanych na świecie specjalistów Information Science skłonna byłaby zaakceptować zmianę jej nazwy na Knowledge Science (Zins, 2006, 145).

Wynikiem badań Zinsa była też identyfikacja aż sześciu różnych modeli nauki o informacji (Tabela 3). Każdy z nich wiąże się z innym korpusem wiedzy, a więc i różnymi polami badawczymi. Spośród tych sześciu modeli za najbardziej reprezentatywne dla postrzegania celów badawczych współczesnej nauki o informacji uznać należy cztery pierwsze: (1) model dyscypliny jako obszaru badań zjawisk informacyjnych w systemach komputerowych (Hi-Tech), (2) model dyscypliny jako obszaru badań zjawisk informacyjnych w kulturze (kulturowy, społeczny), (3) model dyscypliny jako obszaru badań zjawisk informacyjnych związanych z człowiekiem (model świata człowieka), (4) model dyscypliny jako obszaru badań zjawisk informacyjnych w świecie biologicznym (organizmów żywych). W różnych konfiguracjach kompleks zjawisk informacyjnych „dane – informacja – wiedza – komunikat”, ujmowany jest z punktu widzenia człowieka wykorzystującego te zjawiska i/lub

technologii ułatwiającej ich wykorzystywanie. Zdecydowana większość ekspertów uczestniczących w badaniach, reprezentowała jednak model kulturowy, stąd Zins uznał, że uprawianie nauki o informacji jako nauki społecznej, zajmującej się zjawiskami kulturowymi, stanowi współcześnie jej główny nurt.

Tabela 3. Sześć koncepcji nauki o informacji wyodrębnionych przez Ch. Zinsa (przekład na podstawie: Zins, 2006, 144).

Zakres

Domena

Badane przedmioty: zjawiska informacyjne

Dane

Informacja

Wiedza

Komunikaty

Podejście mediacyjne

Model 1: Hi-Tech

Mediacyjne aspekty transmisji D-I-W-K

w systemach komputerowych

Model 2: Technologia

Mediacyjne aspekty transmisji D-I-W-K

we wszelkiego typu systemach

(za pomocą wszelkich technologii)

Model 3: Kultura/Społeczeństwo

Mediacyjne aspekty transmisji D-I-W-K

w społeczeństwie (między ludźmi)

Podejście inkluzywne (wszystkie aspekty)

Model 4: Świat człowieka

Wszelkie aspekty D-I-W-K

związane z człowiekiem

Model 5: Świat biologiczny

(organizmów żywych)

Wszelkie aspekty D-I-W-K

związane z organizmami żywymi

Model 6: Świat fizyczny (organizmów żywych i zjawisk fizycznych)

Wszelkie aspekty D-I-W-K

związane ze wszystkimi organizmami żywymi

oraz wszelkiego typu obiektami fizycznymi

Ten pobieżny przegląd najbardziej znanych prób konceptualizacji i rekonceptualizacji nauki o informacji zakończę krótkim omówieniem propozycji Marcii Bates, redaktorki najnowszej, trzeciej edycji Encyclopedia of Library and Information Sciences (ELIS, 2009). Według koncepcji rozwijanej przez Bates od co najmniej kilkunastu lat, nauka o informacji ma charakter specjalnego rodzaju metanauki, która prowadzi badania i buduje teorie dotyczące dokumentacji wiedzy tworzonej przez inne dyscypliny nauki i dziedziny działalności praktycznej, a jej celem jest wyznaczenie optymalnych zasad reprezentowania tej wiedzy i organizowania do niej dostępu. Cechą odróżniającą specjalistów informacji od specjalistów innych dziedzin jest według Bates

(...) myślenie o zasobach [wiedzy] w kategoriach ich własności, które wiążą się z ich organizowaniem i wyszukiwaniem raczej niż w doskonaleniem ich treści (Bates, 1999, 1046)[10].

Pole badawcze nauki o informacji Bates opisuje następująco:

Nauka o informacji ma odrębne uniwersum, które bada – świat zapisanej informacji wytworzonej przez człowieka. Możemy wyobrazić sobie wszystkie działania człowieka podejmowane w badaniu świata natury, świata społecznego, świata sztuki jako prowadzące do tworzenia jednostek informacyjnych – książek, artykułów, baz danych, plików komputerowych, etc. – a zatem do tworzenia czwartego uniwersum, uniwersum utrwalonej informacji. (…) Poza zapisem wyników badań naukowych, uniwersum utrwalonej informacji zawiera wiele innych rodzajów informacji – literaturę popularną, dokumentację biznesową, archiwa osobowe, muzykę, filmy, etc. i oczywiście wszystko to również w formacie elektronicznym. W skrócie, dokumentacyjne produkty ludzkiej działalności tworzą uniwersum wymagające badania, i badanie tego uniwersum – a także ludzi będących jego twórcami, przeszukujących je, wyszukujących w nim i wykorzystujących je – stanowi intelektualną domenę nauki o informacji (Bates, 1999, 1048)[11].

Myślenie o nauce o informacji jako swoistej metanauce, nauce o nauce czy nauce wspierającej rozwój nauki, nie jest nowe. Można by tu przypomnieć wspomniany już wcześniej sposób rozumienia informacji naukowej przez M. Dembowską – jako jednej z dziedzin organizacji nauki (Dembowska, 1965, 55). Z kolei „czwarte uniwersum utrwalonej informacji” przywodzi na myśl Popperowski „trzeci świat”, do którego już wcześniej odwoływał się Bertram Brooks (1980). W koncepcji Bates jednak na tę informacyjną metanaukę składa się dość liczne i luźno powiązane (przynajmniej dotychczas) spektrum „i-dyscyplin”, dyscyplin informacyjnych, dla których wspólne jest ogniskowanie uwagi na utrwalonej informacji o poznawanych przez człowieka elementach świata natury i artefaktach o znaczeniu kulturowym. Tak więc, spektrum to współtworzą z jednej strony dyscypliny skupione na zapisie kulturowym (Disciplines of the Cultural Record), a z drugiej różne nauki o informacji skupione na potrzebach oraz metodach i środkach (mediach, procesach, narzędziach) organizowania dostępu do ludzkiej wiedzy (The Sciences of Information). Główne problemy badawcze tego złożonego obszaru dociekań wyznacza poszukiwanie odpowiedzi na trzy ogólnie sformułowane pytania: (1) O aspekt fizyczny: Jakie są własności i prawa rządzące uniwersum utrwalonej informacji? (2) O aspekt społeczny: Jak ludzie są powiązani z tym uniwersum i jak je przeszukują, i wykorzystują? (3) Techniczne, optymalizacyjne: Jak można zapewnić możliwie najszybszy i najbardziej efektywny dostęp do utrwalonej wiedzy?

Specyficzna dla nauki o informacji multidyscyplinarność, która potęguje się wraz z upowszechnieniem technologii informacyjnych i rozwojem usług informacyjnych w różnych obszarach życia, bez wątpienia wpływa na poszerzanie się i różnicowanie jej pola badawczego. Zjawisko to może wywoływać wrażenie dezintegracji dyscypliny, zwłaszcza że problematyka komunikowania informacji i wiedzy oraz wykorzystywania w tym celu nowoczesnej technologii komputerowej znajduje się obecnie w polu badań różnych nauk. Trzeba jednak przypomnieć za przywoływanym już Karlem Popperem, że o odrębności dyscyplin naukowych nie decyduje przedmiot badań, lecz rodzaj podejmowanych w nich problemów naukowych (Popper, 1999). W nauce o informacji głównym problemem, którego rozwiązaniu służą prowadzone badania jest zapewnienie skutecznego, czyli szybkiego i adekwatnego do potrzeb, komunikowania utrwalonej wiedzy pomiędzy ludźmi w różnych środowiskach ich aktywności przy użyciu możliwie najbardziej efektywnych narzędzi technicznych. A zatem, w różnych kontekstach społecznych, organizacyjnych i technologicznych, nauka o informacji rozwiązuje problem opanowania i optymalnego skanalizowania rosnących strumieni informacji i wiedzy, które winny zasilać badania naukowe i racjonalne decyzje w różnych sferach życia społecznego, a także działań jednostek. Niezależnie od następującego z czasem rozszerzenia pola badawczego nauki o informacji – od początkowego skupiania uwagi na szeroko, za Otletem, rozumianym dokumencie do obecnie obejmowania badaniami różnych form przekazu w pewien sposób utrwalonych treści, od początkowo komunikacji głównie treści związanych z działalnością naukową do obecnie wszelkiego rodzaju informacji, niezbędnych ludziom w różnych obszarach życia, od początkowo skupiania uwagi przede wszystkim na rozwiązaniach praktycznych do pogłębionej analizy różnorodnych czynników, wpływających na poszukiwanie przez ludzi informacji i wykorzystywanie pozyskanej wiedzy – ten główny problem naukowy pozostaje niezmienny i bez wątpienia daleko jeszcze do jego rozwiązania.

1. 3. Nurty badawcze we współczesnej nauce o informacji w świetle najnowszych publikacji w najważniejszych międzynarodowych czasopismach

Analiza zawartości najnowszych roczników czasopism z zakresu nauki o informacji pozwoli skonfrontować przestawione wyżej konstatacje o zakresie i specyfice pola badawczego dyscypliny z dokładniejszym obrazem badań prowadzonych w niej obecnie. Tego rodzaju analizy na podstawie różnych rodzajów źródeł są dość często przeprowadzane zarówno przez polskich (np. Pindlowa & Krakowska, 2002; Sosińska-Kalata, 2007; Janiak, 2010), jak i zagranicznych autorów (np. Aharony, 2011; Larivière et al., 2012). Wybór kryteriów identyfikacji piśmiennictwa poddawanego analizie, czy też jego reprezentatywnej próby, decyduje o tym na ile wiarygodne i kompletne są uzyskane ustalenia. Ze względu na to, że w nauce o informacji czasopisma pełnią rolę głównego medium transferu wiedzy o najnowszych badaniach, najczęściej poddaje się analizie zawartość właśnie periodyków uznawanych za najważniejsze dla dyscypliny. Oznacza to zwykle wybór czasopism międzynarodowych zarejestrowanych w Journal Citation Reports w kategorii „Information and Library Science” (I&LS). Wybór badanego piśmiennictwa bywa też opierany na przeszukiwaniu abstraktowych baz bibliograficznych za pomocą terminów reprezentujących główne kategorie badawcze dyscypliny. W przypadku nauki o informacji najczęściej jest to jedno z dwóch takich źródeł: Library and Information Science Abstracts (LISA) lub Library, Information Science and Technology Abstracts (LISTA). Niekiedy analizie poddaje się też tematykę dysertacji z zakresu badanej dyscypliny albo tematykę materiałów konferencyjnych publikowanych przez organizatorów najważniejszych konferencji uznawanych w środowisku dyscypliny za dla niej reprezentatywne. W badaniach zmierzających do osiągnięcia możliwie wysokiego poziomu kompletności analizowanych danych wykorzystuje się równocześnie wiele różnych źródeł bibliograficznych i katalogów bibliotecznych, jak np. w badaniach dotyczących informacji naukowej w Polsce, przeprowadzonych przez Małgorzatę Janiak (2010). Analizy dążące do wszechstronnego ujęcia pola badawczego dyscypliny bywają również opierane na przeglądzie programów związanych z nią ośrodków badawczych, prac zatrudnionych w nich badaczy i eksperckim wyborze piśmiennictwa, obejmującym różnego rodzaju formy piśmiennicze – taki charakter miały np. badania M. Dembowskiej, przedstawione w książce Nauka o informacji naukowej (informatologia). Organizacja i problematyka badań w Polsce (1991).

Rozproszenie piśmiennictwa naukowego i ograniczenia subiektywnych wyborów i ocen powodują, że żadna ze wskazanych wyżej metod nie zapewnia całościowego wglądu w problematykę badań podejmowanych w nauce o informacji, choć oparte na nich analizy dostarczają wartościowych informacji o kształtujących się tendencjach i ewolucji zainteresowań. Różne podejścia poszczególnych badaczy do określenia celów poznawczych nauki o informacji dodatkowo utrudniają porównywanie uzyskanych przez nich wyników. Ze świadomością ograniczeń tego typu ocen, w niniejszej części artykułu przedstawione są wyniki analizy kierunków badań w nauce o informacji uprawianych na świecie, przeprowadzonej na niedużym zbiorze 301 artykułów opublikowanych w latach 2011 i 2012 w trzech czasopismach międzynarodowych o najwyższym wskaźniku wpływu na rozwój nauki oraz 60 artykułów składających się na pięć ostatnich roczników Annual Review of Information Science and Technology (2007–2011).

Spośród czasopism zarejestrowanych w Web of Science, do kategorii „Information and Library Science” w 2011 r. zaliczono 83 tytuły. Warto zauważyć, że w ciągu ostatnich 8 lat w grupie tej nastąpił wzrost liczby rejestrowanych tytułów o ponad 50%, co ma oczywisty związek z generalnym wzrostem zainteresowania badaniami dotyczącymi technologii informacyjnych i ich społecznego użytkowania (Rysunek 1).

Niejednoznaczna interpretacja zakresu kategorii I&LS, a w szczególności jej członu „Information Science” powoduje jednak, że znaczną część czasopism zakwalifikowanych do tej kategorii stanowią periodyki o wyraźnym ukierunkowaniu informatycznym, czasopisma związane z naukami o zarządzaniu i coraz liczniejsze czasopisma specjalizujące się w problematyce zastosowań komputerowej technologii informacyjnej w różnych obszarach życia społecznego i badań naukowych. Wśród pierwszych 20 tytułów o najwyższym Impact Factor (IF) w tej kategorii ponad połowę (11) stanowią czasopisma informatyczne i menadżerskie. Trzeba też zwrócić uwagę na pogłębiającą się specjalizację w grupie czasopism zajmujących się różnymi dyscyplinami informacyjnymi.

Rysunek 1. Wykres liniowy wzrostu liczby czasopism w kategorii I&LS w latach 2004–2011

Wśród tytułów o najwyższym IF w analizowanej kategorii znajdują się dwa czasopisma poświęcone ilościowym badaniom nauki i piśmiennictwa naukowego (Journal of Informetrics IF = 4.229; Scientometrics, IF = 1.966). Ciekawym zjawiskiem jest szybki awans Journal of Informetrics, redagowanego przez Leo Egghe kwartalnika informetrycznego, który ukazuje się zaledwie od 2007 r., do grupy czasopism o najwyższym współczynniku wpływu w kategorii „Information and Library Science”. Obecnie jest on drugim tytułem pod względem wysokości IF. Wskaźnik wpływu tego czasopisma jest zdecydowanie najwyższy wśród czasopism informatologicznych, a w ostatnich 5 latach widoczny jest jego systematyczny wzrost, lekko wyhamowany jedynie w 2010 r. (5-letni IF = 3.944; w kolejnych latach: 2008 – IF = 2.531; 2009 – IF = 3.379; 2010 – IF = 3.119; 2011 – IF = 4.229). Wartość IF Journal of Informetrics jest zdecydowanie wyższa niż wartość współczynnika wpływu ARIS&T (IF = 2.955) i JASIST (IF = 2.081) – dwóch najczęściej cytowanych czasopism o ogólnie zdefiniowanym informatologicznym profilu tematycznym.

Wśród tytułów o wysokich wskaźnikach cytowalności, znacząca jest też liczba czasopism poświęconych problematyce informacji w różnych dziedzinach, w szczególności informacji medycznej i nauk o zdrowiu, a także informacji prawniczej i administracyjnej oraz informacji geograficznej. Wreszcie, pewną część czasopism zakwalifikowanych do analizowanej kategorii stanowią tytuły interdyscyplinarne, na łamach których przedstawiane są badania dotyczące różnych aspektów technologii informacyjnej i jej społecznego wykorzystywania w różnych obszarach życia (np. Information Society, Information Technology and People, Social Science Computer Review).

Spośród tej zróżnicowanej grupy czasopism do sondowania tendencji w kształtowaniu problematyki badawczej współczesnej nauki o informacji na świecie dla potrzeb niniejszego artykułu wybrałam cztery czasopisma o ogólnie zdefiniowanym informatologicznym profilu tematycznym i najwyższym wskaźniku wpływu w tej grupie:

Annual Review of Information Science and Technology (ARIS&T) – IF = 2.955

Journal of the American Society for Information Science and Technology (JASIST) –

IF = 2.081

Journal of Information Science (JIS) – IF = 1.299

Journal of Documentation (JDoc) – IF = 1.058)

Ze względu na zróżnicowaną częstotliwość publikowania tych czasopism, różna jest liczba prac ukazujących się na ich łamach. JASIST jest miesięcznikiem, w którego każdym numerze ukazuje się ostatnio po 12–14 artykułów, a zatem w ciągu roku na jego łamach publikowanych jest ponad 144 artykułów. JIS i JDoc są dwumiesięcznikami, których każdy zeszyt zawiera 7–9 artykułów. W każdym z tych czasopism rocznie ukazuje się zatem po około 40 tekstów. Zadaniem rocznika ARIS&T jest systematyczne monitorowanie bieżących trendów badawczych i omawianie obszarów badań, w których w ostatnich latach dokonane zostały najbardziej znaczące osiągnięcia. Każdy tom zawiera około 9–10 obszernych artykułów przeglądowych, w których omawiane jest zwykle kilkadziesiąt prac reprezentujących dane pole badawcze. Aby uchwycić rozkład tematyki badań prowadzonych w ostatnim czasie w nauce o informacji i uniknąć deformacji jego obrazu implikowanej przez różną liczebność tekstów publikowanych na łamach poszczególnych czasopism i stosowaną w nich politykę redakcyjną, przeprowadzona analiza objęła tylko jeden, ostatni rocznik JASIST (dostępne w momencie przeprowadzania badań numery 1–10 z 2012 r., w których łącznie opublikowano 145 artykułów), po dwa roczniki JIS i JDoc (2011 i 2012 r., w których łącznie w pierwszym czasopiśmie opublikowano 83 artykuły, a w drugim 73) oraz pięć roczników ARIS&T (łącznie 60 artykułów). Z uwagi na specyfikę rocznika ARIS&T, wyniki analizy jego zawartości porównywane są z danymi obrazującymi rozkład poszczególnych pól tematycznych we wszystkich trzech pozostałych czasopismach.

Wyodrębnianie pól tematycznych, reprezentowanych przez badania omawiane na łamach badanych czasopism zostało oparte na wieloaspektowej analizie treści artykułów. Pod uwagę brana była zarówno dziedzina zastosowania przedstawianych systemów, usług, serwisów, identyfikowanych potrzeb informacyjnych, jak i rodzaj analizowanych zjawisk, obiektów czy procesów. W rezultacie większość artykułów zakwalifikowana została do dwóch lub więcej obszarów tematycznych, a zatem odsetki tekstów poświęconych poszczególnym zagadnieniom nie sumują się do 100. Taki sposób charakteryzowania problematyki badawczej prezentowanej w artykułach dobrze jednak oddaje jej multidyscyplinarność i pozwala na dokładniejszy wgląd w poszczególne nurty badawcze. Ostatecznie wyodrębnionych zostało 26 względnie ogólnie określonych obszarów badań, spośród których 7 szczególnie intensywnie eksplorowanych podzielone zostało na bardziej szczegółowe klasy tematyczne. Wyniki analizy prezentuje Tabela 4.

Uzyskane dane potwierdzają jednoznacznie, iż główne i najintensywniej eksplorowane nurty badawcze we współczesnej nauce o informacji stanowią nadal zagadnienia związane z jednej strony z rozwojem technologii informacyjnych, a z drugiej z badaniem użytkowników i użytkowania informacji.

Problematyce technologii informacyjnej, jej projektowaniu i testowaniu różnych metod komputerowego przetwarzania informacji w badanych rocznikach JASIST, JIS i JDoc łącznie poświęconych było blisko 38% artykułów, a w ostatnich pięciu latach w ARIS&T poświęcono im aż 35% opublikowanych tam przeglądów. W tym nurcie badań obecnie nadal najwięcej uwagi poświęca się doskonaleniu metod wyszukiwania informacji (9.64% artykułów w trzech badanych czasopismach i 6.67% przeglądów w ARIS&T). Dwa kolejne najintensywniej eksplorowane obszary stanowią data mining, text mining i Web mining (6.98% artykułów w badanych czasopismach i 5% przeglądów w ARIS&T) oraz metody NLP – automatycznego przetwarzania języka naturalnego, automatycznego indeksowania tekstów (w szczególności w językach nie-europejskich), automatycznej klasyfikacji tekstów (6.64% w trzech analizowanych czasopismach i 5% przeglądów w ARIS&T). Wyraźnie widoczne jest też zdecydowanie większe zainteresowanie tą problematyką w bardziej technologicznie ukierunkowanych JASIST (43.45%) i JIS (56.62%), niż w Journal of Documentation (5.48%), którego profil wiąże się silniej z problematyką badań społecznych w informatologii.

Tabela 4. Obszary badań w nauce o informacji na podstawie analizy czasopism międzynarodowych

Lp.

Obszar badań

JASIST 2012

vol. 63 nr 1–10

Wystąpienia w 145 artykułach

JIS 2012 vol. 38 nr 1–5, 2011 vol. 37 nr 1–6 Wystąpienia w 83 artykułach

JDOC 2012 vol. 68 nr 1–6, 2011 vol. 67 nr 1–6 Wystąpienia

w 73 artykułach

Razem wystąpienia w 301 artykułach (JASIST, JIS, JDoc)

ARIS&T 2007–2011

vol. 41–45

Wystąpienia

w 60 artykułach

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

1

ANALIZA DOMEN WIEDZY

10

6.90

–

–

–

–

10

3.32

6

10.00

a

Informacja chemiczna, chemioinformatyka

–

1

1.67

b

Informacja edukacyjna

–

1

1.67

c

Informacja farmaceutyczna

–

1

1.67

d

Informacja geograficzna, geoinformatyka

–

1

1.67

e

Informacja o zdrowiu

3

2.07

–

–

1

1.37

4

1.33

1

1.67

f

Informacja biomedyczna

1

0.69

–

–

–

1

0.33

–

1.67

g

Informacja patentowa

2

1.38

–

–

–

2

0.66

–

–

h

Informacja prawna

–

–

–

–

2

2.78

2

0.66

–

–

i

Informacja publiczna

–

1

1.67

j

Informacja społeczna, informatyka społeczna

2

1.38

–

–

1

1.37

3

1.00

–

–

k

Informacja medyczna

2

1.38

–

–

–

–

2

0.66

–

–

2

ARCHITEKTURA INFORMACJI, USABILITY, PROJEKTOWANIE I OCENA SERWISÓW WWW

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

1

1.67

3

ARCHIWA CYFROWE, BIBLIOTEKI CYFROWE, REPOZYTORIA CYFROWE

1

0.69

2

2.41

2

2.78

5

1.66

1

1.67

4

BADANIA UŻYTKOWNIKÓW

35

24.14

13

15.66

21

28.77

68

22.59

11

18.33

a

Codzienne zachowania informacyjne

3

2.07

–

–

–

–

3

1.00

2

3.33

b

Zachowania informacyjne specjalistów różnych dziedzin, wyszukiwanie informacji, użytkowanie informacji, wykorzystanie Internetu

30

20.69

11

13.25

19

20.03

65

21.59

9

15.00

c

Kompetencje informacyjne (information literacy); kompetencje w zakresie informacji geoprzestrzennej; kompetencje w zakresie oceny źródeł informacyjnych

2

1.38

2

2.41

2

2.78

6

1.99

–

–

5

BARIERY JĘZYKOWE

2

1.38

1

1.20

–

–

3

1.00

–

–

6

BIBLIOLOGIA, HISTORIA BIBLIOTEK

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

7

BIBLIOLOGIA, SPOŁECZNA FUNKCJA KSIĄŻKI, DOSTĘPNOŚĆ KSIĄŻEK WYCOFANYCH Z KOLEKCJI BIBLIOTECZNYCH

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

8

BADANIA ILOŚCIOWE WYKORZYSTANIA INFORMACJI

42

28.97

5

6.02

4

5.48

51

16.94

6

10.00

a

Bibliometria, informetria, naukometria

36

24.83

4

4.82

3

4.11

43

14.28

6

10.00

b

Webometria

6

4.14

1

1.20

1

1.37

8

2.66

–

–

9

BIBLIOTEKOZNAWSTWO: marketing biblioteczny, e-booki; ochrona zbiorów bibliotecznych

–

–

–

–

2

2.78

2

0.66

–

–

10

BIBLIOTERAPIA

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

11

DOKUMENTACJA ARCHIWALNA

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

12

EKONOMIA INFORMACJI; E-GOSPODARKA

–

–

–

–

–

–

3

5.00

13

ETYKA INFORMACYJNA

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

14

HUMANISTYKA CYFROWA

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

15

KOMUNIKACJA CZŁOWIEKA Z MASZYNĄ; HCI TEORIA

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

16

KOMUNIKACJA NAUKOWA

19

13.10

11

13.25

9

12.33

39

12.96

9

15.00

a

Komunikacja naukowa

10

6.90

3

3.61

2

6.85

15

4.98

5

8.33

b

e-Nauka, informatyczna infrastruktura nauki

3

2.07

1

1.20

1

1.37

5

1.66

1

1.67

c

Open access w komunikacji naukowej

3

2.07

3

3.61

4

5.48

10

3.33

2

3.33

d

Tekst naukowy (prezentacja danych, prezentacja wniosków, formy streszczeń, style cytowań)

3

2.07

4

4.82

2

2.78

9

2.99

1

1.67

17

NAUKA O INFORMACJI: teoria, podstawowe kategorie badawcze (dokument, wiedza, informacja), filozofia, epistemologia, metodologia, historia, edukacja, badania

9

6.21

4

4.82

3

4.11

16

5.32

14

23.33

18

NOWE MEDIA, MEDIA MASOWE

3

2.07

–

–

–

–

3

1.00

–

–

19

ORGANIZACJA WIEDZY

17

11.72

13

15.66

12

16.44

44

14.62

5

8.33

a

Folksonomie

4

2.76

3

3.61

4

5.48

11

3.65

1

1.67

b

Indeksowanie automatyczne

2

1.38

–

–

–

–

2

0.66

–

–

c

Indeksowanie informacji genetycznej

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

d

Indeksowanie literatury pięknej

–

–

–

–

1

1.37

1

0.33

–

–

e

Indeksowanie materiałów ikonograficznych, dzieł sztuki

2

1.38

–

–

3

4.11

5

1.66

–

–

f

Klasyfikacja automatyczna

3

2.07

5

6.02

–

–

8

2.66

–

–

g

Metadane, XML

2

1.38

1

1.20

–

–

3

1.00

1

1.67

h

Ontologie

–

–

4

4.82

–

–

4

1.33

1

1.67

i

Teoria klasyfikacji

1

0.69

–

–

4

5.48

5

1.66

–

–

j

Teoria ogólna organizacji wiedzy

2

1.38

–

–

2

2.78

4

1.33

2

3.33

20

POLITYKA INFORMACYJNA, PODZIAŁ CYFROWY, REGULACJE PRAWNE

2

1.38

2

2.41

1

1.37

5

1.66

4

6.67

21

POLITYKA NAUKOWA, POZYSKIWANIE GRANTÓW

2

1.38

1

1.20

–

–

3

1.00

–

–

22

SPOŁECZNY WEB

14

9.66

9

10.84

1

1.37

24

7.97

5

8.33

a

Społeczny Web, dzielenie się wiedzą, społeczne media, serwisy Q&A, serwisy społecznych przekładów tekstów

7

4.82

4

4.82

–

–

11

3.65

2

3.33

b

Społeczny Web, sieci społeczne

7

4.82

4

4.82

1

1.37

12

3.99

3

5.00

c

Społeczny Web, crowdsourcing

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

23

TECHNOLOGIA INFORMACYJNA

63

43.45

47

56.62

4

5.48

114

37.87

21

35.00

a

Cloud computing

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

b

Data mining, text mining, Web mining (badanie nastrojów, badanie wątków tematycznych, analizy sieci społecznych)

14

9.66

6

7.23

1

1.37

21

6.98

3

5.00

c

Detekcja alertów w poczcie elektronicznej

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

d

Detekcja robotów

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

e

e-Administracja – narzędzia informatyczne

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

1

1.67

f

HCI

6

4.14

–

–

–

–

6

1.99

2

3.33

g

Inżynieria wiedzy

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

h

Kontrola jakości danych

–

–

1

1.20

1

–

2

0.66

–

–

i

NLP, semantyka, automatyczne streszczanie, automatyczny

przekład, automatyczne indeksowanie (język arabski, chiński, turecki), automatyczna klasyfikacja

11

7.59

8

9.64

–

–

20

6.64

3

5.00

j

Oprogramowanie bibliometryczne

1

0.69

2

2.41

–

–

3

1.00

–

–

k

Programy OCR

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

l

Technologie semantyczne, Semantyczny Web, ontologie

–

–

8

9.64

–

–

8

2.66

2

3.33

ł

Systemy antyplagiatowe

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

m

Systemy antyspamowe

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

n

Systemy automatycznej ekstrakcji tematów

–

–

1

1.20

–

–

1

0.33

–

–

o

Systemy automatycznej identyfikacji autorów

1

0.69

–

–

–

–

1

1.67

p

Systemy ekspertowe, sztuczna inteligencja

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

2

3.33

r

Systemy GIS

–

1

1.67

s

Systemy Q&A

2

1.38

2

2.41

–

–

4

1.33

–

–

t

Systemy rekomendacyjne

1

0.69

2

2.41

–

–

3

1.00

–

–

u

Systemy uczące się

1

0.69

4

4.82

–

–

4

1.33

1

1.67

w

Systemy wspierania edukacji

–

–

–

–

–

–

1

1.67

x

Teoria algorytmów, algorytmy genetyczne

1

0.69

–

–

–

–

1

0.33

–

–

y

Wizualizacja

2

1.38

–

–

–

–

2

0.66

–

–

z

Wyszukiwanie informacji

18

12.41

9

10.84

2

2.78

29

9.64

4

6.67

Wyszukiwanie informacji – metody, modele, ewaluacja

14

9.66

6

7.23

2

2.78

22

7.31

4

6.67

Wyszukiwanie informacji, wyszukiwarki internetowe

4

2.76

1

1.20

–

–

5

1.66

–

–

Wyszukiwanie informacji, XML

–

–

2

2.41

–

–

2

0.66

–

–

24

USŁUGI INFORMACYJNE: serwisy Q&A, społeczne serwisy przekładów, wirtualna rzeczywistość

2

1.38

3

3.61

1

1.37

6

1.99

–

–

25

ZARZĄDZANIE INFORMACJĄ I WIEDZĄ: komunikacja w biznesie

13

8.97

6

7.23

3

4.11

22

7.31

7

11.67

26

ŹRÓDŁA INFORMACJI: wiarygodność informacji, dostępność informacji

–

–

2

2.41

1

1.37

3

1.00

1

1.67

Nurt badań obejmujących analizy zachowań użytkowników oraz ilościowe pomiary wykorzystania informacji w różnych środowiskach (w szczególności naukowym i WWW) łącznie w badanej próbie czasopism reprezentuje blisko 40% artykułów, a wśród przeglądów wydanych w ostatnich pięciu latach w ARIS&T – ponad 28% opracowań.

Badań użytkowników, do których zaliczono prace nad zachowaniami i kompetencjami informacyjnymi, dotyczyło 22.59% artykułów opublikowanych w JASIST, JIS i Journal of Documentation, przy czym wyraźnie najwięcej publikacji należących do tego obszaru ukazało się na łamach Journal of Documentation (28.77% prac opublikowanych w tym czasopiśmie). Warto jednak zauważyć, że badania użytkowników zajmują też dużo miejsca zarówno w JASIST (dotyczyło ich 24.14% wszystkich analizowanych artykułów z 2012 roku) jak i w JIS (15.66% analizowanych artykułów). Kolejną istotną obserwacją jest to, że dużą grupę badań użytkowników stanowią badania związane z oceną użyteczności różnych serwisów i systemów informacyjnych oraz projektowaniem funkcjonalnych interfejsów.

Silny nurt badań we współczesnej nauce o informacji stanowią bez wątpienia ilościowe badania wykorzystania informacji – bibliometria, informetria i webometria. Łącznie we wszystkich trzech analizowanych czasopismach zagadnieniom tym poświęconych było prawie 17% artykułów, przy czym w JASIST problematyki tej dotyczyło w minionym roku prawie 29% wszystkich artykułów. O wadze tych badań w informatologii świadczy też poświęcenie im w minionych pięciu latach aż 6 przeglądów opublikowanych w ARIS&T (10% wszystkich przeglądów wydanych w latach 2007–2011).

Obszarem, w którym również lokuje się duża liczba prowadzonych współcześnie badań jest organizacja wiedzy, obejmująca różne metody i narzędzia organizowania dostępu do treści zasobów informacyjnych: wykorzystywanie folksonomii, automatyczne i manualne indeksowanie różnych typów zapisów wiedzy, opracowywanie i wykorzystywanie schematów metadanych, rozwój metod automatycznej klasyfikacji i projektowanie ontologii, a także weryfikacja i formułowanie nowych koncepcji teoretycznych organizowania wiedzy. Zagadnieniom tym w trzech badanych czasopismach poświęcono łącznie 14.62% wszystkich opublikowanych w nich ostatnio artykułów, w pięciu ostatnich rocznikach

ARIS&T dotyczyło jej natomiast 8.33% przeglądów piśmiennictwa.

Równie duży i także wewnętrznie dość zróżnicowany jest nurt badań związanych ze współczesną komunikacją naukową: monitorowaniem jej intensywności za pomocą metod naukometrycznych, jej informatyczną infrastrukturą, rozwojem i rolą w niej ruchu Open Access, a także analizą form tekstów naukowych, która dostarczyć ma dane do skuteczniejszego wydobywania z nich, analizowania i agregowania danych naukowych. Tego rodzaju aspektom nowoczesnej komunikacji naukowej w badanych czasopismach poświęcono łącznie blisko 13% publikacji, a w ARIS&T w ostatnich pięciu latach ukazało się aż 9 (15%) przeglądów piśmiennictwa badawczego z tego zakresu. Warto też zauważyć, że we wszystkich badanych czasopismach informatologicznych zagadnienia komunikacji naukowej wypełniają podobny odsetek artykułów. Można zatem sądzić, że problematyka ta budzi dziś duże zainteresowanie zarówno wśród badaczy specjalizujących się w zagadnieniach technologicznych, jak i wśród badaczy związanych z nurtem badań społecznych i humanistycznych w informatologii.

Tabela 5. Obszary badań najczęściej reprezentowane w JASIST w 2012 r. oraz w JIS i JDoc w latach 2011–2012

Lp.

Obszar badań

Odsetek artykułów w JASIST

Odsetek artykułów w JIS

Odsetek artykułów w JDoc

Odsetek artykułów w próbie badawczej czasopism informatologicznych 301 artykułów

1

TECHNOLOGIA INFORMACYJNA: metody i oceny wyszukiwania informacji, NLP, data mining, text mining, web mining, HCI

43.45

56.62

5.48

37.87

2

BADANIA UŻYTKOWNIKÓW: zachowania i praktyki informacyjne, wyszukiwanie informacji, wykorzystywanie Internetu, kompetencje informacyjne (information literacy)

24.14

15.66

28.77

22.59

3

BADANIA ILOŚCIOWE: bibliometria, informetria, webometria

28.97

6.02

5.48

16.94

4

ORGANIZACJA WIEDZY: społeczne indeksowanie – folksonomie, automatyczna klasyfikacja, ontologie, indeksowanie materiałów niepiśmienniczych, zagadnienie teoretyczne

11.72

15.66

16.44

14.62

5

KOMUNIKACJA NAUKOWA: publikacje naukowe, Open Access, e-nauka i informatyczna infrastruktura naukowa, struktura tekstu naukowego

13.10

13.25

12.33

12.96

6

SPOŁECZNY WEB: sieci społeczne, dzielenie się wiedzą, crowdsourcing

9.66

10.84

1.37

7.97

7

ZARZĄDZANIE INFORMACJĄ I WIEDZĄ: zarządzanie dokumentami, praktyki informacyjne, analiza i kontrola jakości danych, komunikacja

8.97

7.23

4.11

7.31

8

NAUKA O INFORMACJI: teoria, podstawowe kategorie badawcze (dokument, wiedza, informacja), filozofia, epistemologia, metodologia, historia, edukacja, badania

6.21

4.82

4.11

5.32

9

ANALIZA DOMEN WIEDZY: informacja o zdrowiu, informacja biomedyczna i medyczna, informacja społeczna, informacja patentowa

6.90

0.00

0.00

3.32

Wśród analizowanych artykułów stosunkowo mały odsetek stanowią publikacje z zakresu zarządzania informacją i wiedzą, w szczególności w środowisku biznesowym. Problematyce tej łącznie w trzech badanych czasopismach poświęcono 7.31% artykułów, jednak w ARIS&T ukazało się w ciągu ostatnich pięciu lat aż 7 przeglądów piśmiennictwa poświęconego różnym jej aspektom (11.67%). Zarządzanie informacją i wiedzą nadal zatem należy do silnych nurtów badawczych współczesnej nauki o informacji. Trzeba też pamiętać, że wiele prac specjalistów informacji, zajmujących się tą problematyką, publikowanych jest na łamach czasopism poświęconych wyłącznie zarządzaniu informacją czy zarządzaniu wiedzą.

Analiza zawartości trzech wybranych czasopism wykazała też znaczącą liczbę publikacji dotyczących problematyki tzw. społecznego Webu (łącznie prawie 8% wszystkich artykułów opublikowanych w JASIST, JIS i JDoc oraz aż 5 przeglądów piśmiennictwa w ARIS&T – tj. ponad 8% wszystkich przeglądów wydanych w ostatnich pięciu rocznikach). Problematykę tę wyodrębniono zatem jako wyraźnie kształtujący się nurt zainteresowań badawczych związanych zarówno z technicznymi jak i społecznymi aspektami funkcjonowania i wykorzystywania serwisów społecznościowych.

W szczególny sposób w badanej próbie piśmiennictwa ukształtowały się ilościowe proporcje publikacji z zakresu badań metanaukowych dotyczących nauki o informacji: jej aksjologii, podstaw epistemologicznych, historii, teorii, centralnych kategorii badawczych, metodologii, edukacji. Problematyka ta była wyraźnie i z podobną intensywnością obecna na łamach wszystkich trzech badanych czasopism – łącznie 5.32% opublikowanych w nich artykułów, z czego najwięcej, zarówno w wartościach bezwzględnych, jak i w proporcji do innych obszarów tematycznych, ukazało się w JASIST (9 tekstów w 2012 r., 6.21% wszystkich artykułów opublikowanych w badanym okresie). Bardzo wysoką pozycję problematyka ta zajmuje w przeglądach publikowanych w ARIS&T. Poświęcono jej w ostatnich pięciu rocznikach aż 14 artykułów przeglądowych, co stanowi blisko 25% wszystkich opublikowanych w nich opracowań. Ta wzmożona uwaga, skierowana na samą naukę o informacji, w wymowny sposób potwierdza sygnalizowaną wcześniej potrzebę weryfikacji założeń i programu badawczego dyscypliny w dynamicznie zmieniającym się technologicznym i społecznym środowisku projektowania i prowadzenia usług, które zapewnić mają skuteczne i adekwatne udostępnianie zapisanej wiedzy.

Interesujące jest również dość duże zainteresowanie badaczy tzw. analizą domen, czyli pogłębioną analizą specyfiki zasobów wiedzy i potrzeb informacyjnych związanych z korzystaniem z niej w poszczególnych dziedzinach czy obszarach działalności. Tego rodzaju badania szczególnie licznie prezentowane były ostatnio na łamach JASIST – 10 artykułów dotyczących specjalistycznych usług informacyjnych, z czego aż 6 dotyczyło informacji medycznej, biomedycznej i o zdrowiu. Problematyka informacji o zdrowiu, informacji prawnej i informacji społecznej podejmowana była na łamach Journal of Documentation. Rozwój analizy domen jest też systematycznie monitorowany w ARIS&T, gdzie problematyce tej w pięciu ostatnich latach poświęcono 6 przeglądów (10%).

W analizowanej próbie artykułów największe skupienia tworzą badania w dziewięciu omówionych wyżej obszarach tematycznych. Na pozostałe 17 wyodrębnionych obszarów przypada niespełna 12% wszystkich tekstów opublikowanych w trzech najbardziej wpływowych międzynarodowych czasopismach z zakresu nauki o informacji. W tabeli 5 zestawione zostały obszary badań najczęściej prezentowanych w ostatnim czasie na łamach JASIST, Journal of Information Science i Journal of Documentation. Warto tu zwrócić uwagę na duże różnice dotyczące obecności problematyki coraz bardziej zaawansowanych technologii informacyjnych na łamach JASIST i JIS oraz Journal of Documemntation. W szczególności JIS coraz wyraźniej specjalizuje się obecnie w problematyce informatycznej, co potwierdza również najniższy wśród analizowanych czasopism odsetek publikowanych na jego łamach prac z zakresu badań użytkowników. Z kolei Journal of Documentation poświęca problematyce technologicznej coraz mniej uwagi, oferując na swoich łamach miejsce również dla tematyki bibliologicznej i bibliotekoznawczej (zob. Tabela 4).

Tabela 6. Problematyka badawcza nauki o informacji omawiana w artykułach przeglądowych w Annual Review of Information Science and Technology w ostatnich pięciu rocznikach (2007–2011)

Lp.

Obszar badań

ARIS&T 2007–2011 vol. 41–45

Wystąpienia w 60 artykułach

Liczba

Odsetek

1

ANALIZA DOMEN WIEDZY: informatyka chemiczna, geoinformatyka, informacja edukacyjna, farmaceutyczna, o zdrowiu, publiczna

6

10.00

2

ARCHITEKTURA INFORMACJI

1

1.67

3

BADANIA ILOŚCIOWE: bibliometria, naukometria

6

10.00

4

BADANIA UŻYTKOWNIKÓW: codzienne zachowania informacyjne, zachowania informacyjne w różnych obszarach wiedzy, wykorzystywanie informacji

11

18.33

5

BIBLIOTEKI I REPOZYTORIA CYFROWE

1

1.67

6

EKONOMIA INFORMACJI; E-GOSPODARKA

3

5.00

7

KOMUNIKACJA NAUKOWA: współpraca naukowa, e-nauka, informatyczna infrastruktura nauki, repozytoria open access, ewaluacja czasopism naukowych struktura tekstu naukowego

9

15.00

8

NAUKA O INFORMACJI: teoria, podstawowe kategorie badawcze (dokument, wiedza, informacja), filozofia, epistemologia, metodologia, historia, edukacja, badania

14

23.33

9

ORGANIZACJA WIEDZY: folksonomie, społeczne indeksowanie, społeczne adnotowanie, metadane (XML, RDF), ontologie, ogólna teoria organizacji wiedzy

5

8.33

10

POLITYKA INFORMACYJNA: podział cyfrowy, regulacje prawne

4

6.67

11

SPOŁECZNY WEB: dzielenie się wiedzą, sieci społeczne

5

8.33

12

TECHNOLOGIA INFORMACYJNA

21

35.00

a

Data mining, text mining, Web mining (badanie nastrojów, badanie wątków tematycznych, analizy sieci społecznych)

3

5.00

b

e-Administracja – narzędzia informatyczne

1

1.67

c

HCI

2

3.33

d

NLP, semantyka, automatyczne streszczanie, automatyczny przekład, automatyczne indeksowanie (język arabski, chiński, turecki), automatyczna klasyfikacja

3

5.00

e

Semantyczny Web, ontologie

2

3.33

f

Systemy automatycznej identyfikacji autorów

1

1.67

g

Systemy ekspertowe, sztuczna inteligencja

2

3.33

h

Systemy GIS

1

1.67

i

Systemy uczące się

1

1.67

j

Systemy wspierania edukacji

1

1.67

k

Wyszukiwanie informacji

4

6.67

13

ZARZĄDZANIE INFORMACJĄ I WIEDZĄ: komunikacja w biznesie

7

11.67

14

ŹRÓDŁA INFORMACJI: wiarygodność informacji, dostępność informacji

1

1.67

Nieco inaczej kształtuje się rozkład tematyczny przeglądów piśmiennictwa opublikowanych w ostatnich pięciu rocznikach ARIS&T (Tabela 6), co oczywiście wynika zarówno stąd, że analiza tego rocznika obejmowała znacznie dłuższy okres (pięć lat), jak i ze specyfiki tego wydawnictwa, w którym prezentowany jest stan badań w wybranych obszarach, obejmujący zwykle kilka lat wstecz. Warto jednak zauważyć, że w kwestiach podstawowych różnice rozkładu głównych nurtów badań we współczesnej nauce o informacji w świetle danych uzyskanych na podstawie analizy ARIS&T i danych pochodzących z analizy JASIST, JIS i Journal of Documentation nie są duże. W obu przypadkach obszarami skupiającymi największą liczbę badań są: technologia informacyjna i badania użytkowników; dwa kolejne intensywnie eksplorowane pola tematyczne stanowią: ilościowe badania wykorzystania informacji i komunikacja naukowa (Tabela 7).

Tabela 7. Porównanie problematyki badań omawianej w ostatnich 5 latach w ARIS&T i problematyki artykułów opublikowanych w latach 2011–2012 na łamach JASIST, JIS i JDOC

Lp.

Obszar badań

ARIS&T 2007–2011 vol. 41–45

Odsetek w 60

artykułach

JASIST 2012, JIS, JDoc 2011–12

Odsetek w 301 artykułach

1

ANALIZA DOMEN WIEDZY: informatyka chemiczna, geoinformatyka, informacja edukacyjna, farmaceutyczna, o zdrowiu, publiczna

10.00

3.32

2

ARCHITEKTURA INFORMACJI

1.67

3

BADANIA ILOŚCIOWE WYKORZYSTANIA INFORMACJI: bibliometria, naukometria, webometria

10.00

16.94

4

BADANIA UŻYTKOWNIKÓW: codzienne zachowania informacyjne, zachowania informacyjne w różnych obszarach wiedzy, wykorzystywanie informacji

18.33

22.59

5

BIBLIOTEKI CYFROWE, REPOZYTORIA CYFROWE

1.67

1.66

6

EKONOMIA INFORMACJI; E-GOSPODARKA

5.00

7

KOMUNIKACJA NAUKOWA: współpraca naukowa, e-nauka, informatyczna infrastruktura nauki, repozytoria Open Access, ewaluacja czasopism naukowych struktura tekstu naukowego

15.00

12.96

8

NAUKA O INFORMACJI: teoria, podstawowe kategorie badawcze (dokument, wiedza, informacja), filozofia, epistemologia, metodologia, historia, edukacja, badania

23.33

5.32

9

ORGANIZACJA WIEDZY: folksonomie, społeczne indeksowanie, społeczne adnotowanie, metadane (XML, RDF), ontologie, ogólna teoria organizacji wiedzy

8.33

14.62

10

POLITYKA INFORMACYJNA: podział cyfrowy, regulacje prawne

6.67

1.66

11

SPOŁECZNY WEB: dzielenie się wiedzą, sieci społeczne

8.33

7.97

12

TECHNOLOGIA INFORMACYJNA: wyszukiwanie informacji, Data mining, text mining, Web mining, NLP, semantyka, automatyczne streszczanie, automatyczny przekład, automatyczne indeksowanie (język arabski, chiński, turecki), automatyczna klasyfikacja, HCI, Semantyczny Web, ontologie, infrastruktura e-Administracji, sztuczna inteligencja, systemy automatycznej identyfikacji autorów, ekspertowe, GIS, uczące się, wspierania edukacji

35.00

37.87

13

USŁUGI INFORMACYJNE: serwisy Q&A, społeczne serwisy przekładów, wykorzystanie wirtualnej rzeczywistości w usługach informacyjnych

–

1.99

14

ZARZĄDZANIE INFORMACJĄ I WIEDZĄ:

komunikacja w biznesie

11.67

7.31

1. 4. Wnioski końcowe

Teoretyczne rozważania metanaukowe oraz rosnące w ostatnich kilku latach zainteresowanie jakościowymi badaniami zachowań użytkowników, wskazują na dokonywanie się w nauce o informacji zwrotu w kierunku badań społecznych i pojmowania dyscypliny jako nauki zajmującej się zjawiskami informacyjnymi zachodzącymi w świecie społecznym, w tym przede wszystkim transferem wiedzy w kontekście kulturowym i społecznym. Analiza najnowszego piśmiennictwa uznawanego za reprezentujące naukę o informacji – Information Science – nie potwierdzają jednak jednoznacznie takiego zwrotu. Wprawdzie łącznie na badania użytkowników oraz ilościowe badania wykorzystania informacji w różnych środowiskach przypada blisko 40% artykułów opublikowanych w najważniejszych czasopismach dyscypliny, to również blisko 40% artykułów dotyczy technologicznych aspektów przetwarzania i udostępniania różnych typów informacji i wiedzy różnego rodzaju użytkownikom. Nie ulega jednak wątpliwości, że problematyka badań zachowań informacyjnych użytkowników i użytkowania informacji w różnych dziedzinach wiedzy i życia codziennego jest coraz częściej prezentowana na łamach piśmiennictwa współczesnej nauki o informacji. Nie jest to zresztą tendencja nowa, analogiczną wykazały np. badania, na próbie artykułów opublikowanych w najważniejszych czasopismach międzynarodowych dyscypliny w 2004 r. (zob. Sosińska-Kalata, 2007), potwierdza ją też wiele badań innych autorów (zob. np. Aharony, 2011; Cronin, 2012).

Chociaż dwa główne nurty badań – technologiczny i ukierunkowany na użytkowników – rozwijają się dynamicznie, o czym świadczy zarówno liczba poświęconych im publikacji, jak i rozwój ich podstaw teoretycznych i metod badawczych, to wydaje się, że każdy z nich, tak jak dostrzegli White i Cain (1998), uprawiany jest niezależnie przez różne i coraz bardziej oddalające się od siebie środowiska badawcze. Problematyka badań użytkowników osadzona w kontekście studiów społecznych zajmuje znacząco więcej miejsca w humanistycznie i społecznie ukierunkowanym Journal of Documentation (prawie 29%), niż w coraz silniej technologicznie ukierunkowanym JIS (ok. 16%), a także w JASIST (ok. 24%). Równocześnie na łamach Journal of Documentation tematyka technologiczna dominująca w JASIS (ok. 43%) i JIS (ok. 57%) reprezentowana jest przez zaledwie nieco ponad 5% i zajmuje dopiero czwartą pozycję wśród najczęściej podejmowanych w tym najstarszym czasopiśmie nauki o informacji. Z kolei wysoka pozycja tematyki użytkowników na łamach JASIST (ok. 24%) wiąże się z tym, że coraz częściej badania użytkowników dotyczą ewaluacji technologii interakcyjnych i projektowania systemów informacyjnych, zorientowanego na użytkownika.

Przeprowadzona analiza zawartości trzech najważniejszych czasopism we współczesnej nauce o informacji jednoznacznie potwierdza duże zainteresowanie badaczy ilościowymi badaniami piśmiennictwa, komunikacji naukowej i komunikacji w Internecie (bibliometria, informetria, webometria – prawie 17%), a także organizacją wiedzy (ok. 15% – w większości badania związane z informatycznymi i społecznościowymi metodami organizowania dostępu do zasobów wiedzy cyfrowej) oraz komunikacją naukową (ok. 13% – w większości problematyką komunikacji naukowej w Internecie oraz badaniami dotyczącymi możliwości algorytmizacji rozpoznawania elementów struktury tekstów naukowych).

Zwracające uwagę znaczne zainteresowanie w ostatnich latach metanaukową refleksją nad nauką o informacji (ok. 5% publikacji wśród artykułów z lat 2011 i 2012 i aż 23% artykułów w ARIS&T) może być wyrazem rosnącej dojrzałości metodologicznej dyscypliny, zwłaszcza jej nurtu humanistyczno-społecznego, jak i często w piśmiennictwie sygnalizowanej potrzeby rewizji koncepcji dyscypliny w obliczu, z jednej strony coraz większego oddalania się od siebie środowisk badawczych nauki o informacji, pojmowanej jako nauka o wykorzystywaniu wysokich technologii i nauki o informacji pojmowanej jako jedna z nauk o kulturze, a z drugiej strony – rosnącego zainteresowania zagadnieniami informacji ze strony licznych innych dyscyplin i podejmowania przez nie prób integracji pola badawczego w formie tzw. iSchools (zob. Wu et al., 2011).

Bibliografia

Aharony, N. (2011). Library and Information Science research areas: A content analysis of articles from the top 10 journals 2007–8. Journal of Library and Information Science, 44(1), 27–35.

ASIS&T (2013). History of ASIS&T – Timeline [online]. ASIS&T – The Information Association for Information Age [14.11.2013], http://www.asis.org/history.html

Bates, M. J. (1999). The invisible substrate of information science. Journal of the American Society for Information Science, 50(12), 1043–1050.

Bates, M. J. (2012). The information professions: knowledge, memory, heritage [online]. Presented at Association of Library and Information Science Education conference, Dallas, TX, Jan. 18, 2012. University of California, Graduate School of Education and Information Studies [20.10.2012], http://pages.gseis.ucla.edu/faculty/bates/articles/pdf/InfoProfessions.pdf

Bojar, B. red. (2002). Słownik encyklopedyczny informacji, języków i systemów informacyjno-wyszukiwawczych. Warszawa: Wydaw. SBP.

Borko, H. (1968). Information science – What is it? American Documentation, 19(1), 3–5.

Buckland, M. (1999). The landscape of information science: the American Society for Information Science at 62. Journal of the American Society for Information Science, 50(11), 970–974.

Buckland M. (2012). What kind of science can Information Science be? Journal of the American Society for Information Science and Technology, 63(1), 1–7.

Brooks, B. (1980). The foundations of Information Science. Part 1. Philosophical aspects. Journal of Information Science, 2(3/4), 125–133.

Cisek, S. (2002). Filozoficzne aspekty informacji naukowej. Kraków: Wydaw. UJ.

Cisek, S. (2008). Nauka o informacji na świecie w XXI wieku: badania metanaukowe [online]. e-LIS [18.11.2013], http://eprints.rclis.org/11098/

Cleverdon, C. W. (1991). The significance of the Cranfield tests of indexing languages. In: SIGIR ‘91: Proceedings of the 14th annual international ACM SIGIR conference on Research and development in information retrieval, New York, NY: ACM, 3–12

Cronin, B. (2012). The waxing and waning of a field: reflections on information studies education [online]. Information Research, 17(3) [16.10.2012], http://information.net/ir/17-3/

paper529.html

Daniłowicz, Cz. (1994). Informatyka w programach kształcenia bibliotekoznawców. W: Kształcenie bibliotekarzy dla przyszłości. Warszawa: Wydaw. SBP, 153–163.

Dembowska, M. (1969). Dokumentacja i informacja naukowa. Zarys problematyki i kierunki rozwoju. Warszawa: SBP.

Dembowska, M. (1977). Informacja naukowa i informatyka. Przegląd Biblioteczny, 45(2), 141–143.

Dembowska, M. red. (1978). Słownik terminologiczny informacji naukowej. Wrocław: Ossolineum.

Dembowska, M. (1991). Nauka o informacji naukowej (informatologia). Organizacja i problematyka badań w Polsce. Warszawa: IINTE.

ELIS (2009). Encyclopedia of Library and Information Sciences. Eds. Marcia Bates & M. Niles Maack. Boca Raton, London, New York: CRC Press, Taylor & Francis Group.

Hjørland, B. (2011). The nature of information science and its core concepts [online]. Birger Hjørland intervention au colloque EPICIC, 8 avril University of Lyon 3 – France, ISKO France, Colloque sur l’épistémologie comparée des concepts d’information et de communication dans les disciplines scientifiques (EPICIC) [20.10.2012], http://www.epicic.org/sites/default/files/Hjorland.pdf

Janiak, M. (2010). Informacja naukowa w Polsce ba przełomie XX i XXI wieku. Dynamika zmian w świetle piśmiennictwa. Kraków: Wydaw. UJ.

Larivière, V.; Sugimoto, C.R.; Cronin, B. (2012). A bibliometric chronicling of Library and Information Science’s First Hundred Years. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 63(5), 997–1016.

Meadows, J. (2009). Fifty years of UK research in information science. In: A. Gilchrist (ed.) Information Science in Transition. London, Facet Publishing.

Manning, Ch.; Raghaven, P.; Schütze, H. (2008). Introduction to Information Retrieval. Cambridge University Press.

Nicholas, D. (2012). Researching the digital transition. In: B. Sosińska-Kalata, E. Chuchro i M. Luterek (red.) Nauka o informacji (informacja naukowa) w okresie zmian. Warszawa: Wydaw. SBP, Miscellanea Informatologica Varsoviensia, vol. 6, 17–31.

Otlet, P. (1934) Traité de documentation. Le livre sur le livre. Théorie et pratique. Bruxells: Editionses Mundaneum, Palais Mondial, http://lib.ugent.be/fulltxt/handle/1854/5612/Traite_de_documentation_ocr.pdf

Pindlowa, W.; Krakowska, M. (2002). Badania statystyczno-analityczne czasopism polskich z zakresu informacji naukowej. Zagadnienia Naukoznawstwa, 1–2, 101–111.

Popper, K. (1999). Droga do wiedzy: Domysły i refutacje. Wydaw. PWN, Warszawa 1999.

Salton, G. (1975). SMART. Automatyczny system wyszukiwania informacji. Warszawa PWN.

Sapa, R. (2013). Podejście holistyczne w nauce o informacji. W: B. Sosińska-Kalata, E. Chuchro i M. Luterek (red.) Nauka o informacji (informacja naukowa) w okresie zmian. Warszawa: Wydaw. SBP 2012, Miscellanea Informatologica Varsoviensia, vol. 6, 63–79.

Saracevic, T. (1999). Information Science. Journal of the American Society for Information Science, 50(12), 1051–1063.

Schrader, A. M. (1984). In search of a name: Information Science and its conceptual antecedents. Library and Information Science, 6, 227–271.

Sosińska-Kalata, B. (2004). Czym jest dziś nauka o informacji? Tytułem wstępu. W: B. Sosińska-Kalata, K. Materska i W. Gliński (red.) Społeczeństwo informacyjne i jego technologie. Warszawa: Wydaw. SBP, 9–12.

Sosińska-Kalata, B. (2007). Współczesne oblicze nauki o informacji w Polsce i za granicą. W: E. Gondek i D. Pietruch-Reizes (red.) Studia z informacji naukowej i dyscyplin pokrewnych. Katowice: Wydaw. UŚ, 93–119.

Świgoń, M. (2012). Zarządzania wiedzą i informacją. Olsztyn: Wydaw. UWM.

Wilson, T. D. (2002). Philosophical foundations and research relevance: issues for information research [online]. Keynote address delivered to CoLIS4 – Fourth International Conference on Conceptions of Library and Information Science: Emerging Frameworks and Method, University of Washington, Seattle, USA, July 21 to 25. Professor Tom Wilson Website [14.11.2013], http://informationr.net/tdw/publ/papers/COLIS4.html

White, H.; McCain, K. (1998). Visualizing a discipline: An author co-citation analysis of information science, 1972–1995. Journal of the American Society for Information Science, 49(4), 327–355.

Wu, D.; He, D.; Jiang, J.; Dong, W.; Thien Vo, K. (2011). The state of iSchools: an analysis of academic research and graduate education. Journal of Information Science, 38(1), 11–36.

Zins, Ch. (2006). Knowledge map of information science: issues, principles, implications. In: Advances in Knowledge Organization, 10, 141–149.

Zins, Ch. (2007a). Classification schemes of information science: twenty-eight scholars map the field. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 58(5), 645–672.

Zins, Ch. (2007b). Knowledge map of information science. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 58(4), 526–535.

Research Domains in Contemporary Information Science

Abstract

Purpose/thesis: The paper discusses trends in the development of information science research field since information science was identified as an independent discipline of science until present.

Approach/methods: Using chronologically ordered critical analysis of the literature, the author discusses changing names for the discipline and compares subsequent attempts to redefine tasks and research objectives of information science reflected by these changes. The presentation of the evolution of the discipline concept provides a background for the discussion of the results of analysis of contemporary research trends in information science, based on the sample of 361 papers published in four most important international journals in the field: Journal of American Society for Information Science and Technology, Journal of Information Science, Journal of Documentation (2011–2012) and Annual Review of Information Science and Technology (2007–2011).

Results and conclusions: The development of information science is presented from its earliest concept formulated by Paul Otlet to contemporary interpretive research on information behavior and attempts to integrate social and technological perspectives of information science research. Attention is drawn to growing multidisciplinarity of information science and consistent development of two separate research fields – one related to information technology improvement and the other focused on the information use and information behaviour. Despite growing diversity of topics researched by information science, its core issue is to ensure effective transfer of preserved knowledge among people in various communities with most effective methods and tools. The analysis of most recent literature confirms that main research trends remain related to the development of information technologies and studies in information behaviour and information use. The shift towards research on information phenomena in the society and within cultural context described in the literature is not confirmed unequivocally. The analysis of the literature confirms growing interest in the theory and methodology of information science, which may express not only developing methodological maturity of this discipline but also anxiety arising from the dissolution of information science discreteness among other sciences which deal with contemporary information phenomena.

Originality/value: The paper organizes knowledge on the current development of information science, supplementing it with the description of most recent trends shaping its research field.

Keywords

Information science. Interdisciplinarity. Research field. Research issues. Research trends.

Prof. dr hab. BARBARA SOSIŃSKA-KALATA jest pracownikiem naukowym Uniwersytetu Warszawskiego, kierownikiem Zakładu Systemów Informacyjnych w Instytucie Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się problematyką nauki o informacji, w szczególności organizacji wiedzy oraz teoretycznymi podstawami nauki o informacji. Jest autorką ponad 200 publikacji, w tym kilkunastu książek, spośród których do najważniejszych należą Modele organizacji wiedzy w systemach wyszukiwania informacji o dokumentach (Warszawa 1999), Klasyfikacja. Struktury organizacji wiedzy, piśmiennictwa i zasobów informacyjnych (Warszawa 2002) oraz zainicjowany w 2004 r. cykl prac zbiorowych „Miscellanea Informatologica Varsoviensia”, w którym ukazało się dotychczas sześć tomów (2004, 2005, 2006, 2008, 2012, 2013). W 2011 r. zainicjowała organizację przez IINiSB UW cyklicznej konferencji międzynarodowej „Nauka o informacji w okresie zmian”, której druga edycja odbyła się w 2013 r. Od 2013 r. jest redaktorem naczelnym półrocznika Zagadnienia Informacji Naukowej – Studia Informacyjne.

Kontakt z autorem: b.sosinska@uw.edu.pl

1 The wide world of information research has been in a state of continuous change ever since I became involved in it – and certainly before.

2 The overall result is that the information science activities developer over past 50 years have triumphed, but information science as a separate entity may be on the wane.

3 The profession has been hit by an information tsunami so the topic of the conference Information Science in Change is very relevant and timely. Unless information science researchers get a firm grip on the situation – monitor and evaluate digital users in a way they have never done before and jettison obsolete thinking about how people use and seek information, we face the prospect of knowing less and less about more and more people (especially the born digital, the young).

4 Les Buts de la Documentation organisée consistent à pouvoir offrir sur tout ordre de fait et de connaissance des informations documentés: 1° universelles quant à leur objet; 2° sûres et vraies; 3° complètes; 4° rapides; 5° à jour; 6° faciles à obtenir: 7° réunies d’avance et prêtes à être communiquées; 8° mises à la disposition du plus grand nombre.

5 Information Science is that discipline that investigate the properties and behavior of information, the forces governing the flow of information, and the means of processing information for optimum accessibility and usability. It is concerned of that body of knowledge related to the origination, collection, organization, storage, retrieval, interpretation, transmission, transformation, and utilization of information. This includes the investigation of information representation in both natural and artificial systems, the use of codes for efficient message transmission, and the study of information processing devices and techniques such as computers and their programming systems. It is an interdisciplinary science derived from and related to such fields as mathematics, logic, linguistics, psychology, computer technology, operations research, the graphic arts, communications, library science, management and other similar fields. It has both pure science component, which inquires into the subject without regard to its application, and an applied science component, which develop services and products. (...) Information Science as a discipline has as its goal to provide a body of information that will lead to improvements in the various institutions and procedures dedicated to accumulation and transmission of knowledge.

6 Zmarły w kwietniu 2012 r. Harold Borko znany jest w nauce o informacji przede wszystkim z prac w zakresie indeksowania, abstraktowania, klasyfikacji i wyszukiwania informacji. Warto przypomnieć jednak, że z wykształcenia był on psychologiem, a jego doktorat dotyczył psychometrii.

7 Information science has three general characteristics that are the leitmotif of its evolution and existence. These are shared with many modern fields. They can also be viewed as problem areas with which information science has to deal on a general level. (1) First, information science is interdisciplinary in nature; however, the relations with various disciplines are changing. The interdisciplinary evolution is far from over. (2) Second, information science is inexorably connected to information technology. A technological imperative is compelling and constraining the evolution of information science, as is the evolution of a number of other fields, and moreover, of the information society as a whole. (3) Third, information science is, with many other fields, an active participant in the evolution of the information society. Information science has a strong social and human dimension, above and beyond technology.

8 (...) information science is a field of professional practice and scientific inquiry addressing the problem of effective communication of knowledge records – “literature”– among humans in the context of social, organizational, and individual need for and use of information. The key orientation here is the problem of need for and use of information, as involving knowledge records. To provide for that need, information science deals with specifically oriented information techniques, procedures, and systems.

9 Although it is a considerable simplification, I think that it can be helpful to think in terms of two traditions, or mentalities, even cultures, that coexist in the area of Information Science: (1) approaches based on a concern with documents, with signifying records: archives, bibliography, documentation, librarianship, records management, and the like; and (2) approaches based on finding uses for formal techniques, whether mechanical (such as punch cards and data-processing equipment) or mathematical (as in algorithmic procedures).

10 (...) to think about a resource in terms of the features that matter to the organization and retrieval of it, rather than in terms of mastering its content.

11 Information science has a distinct universe that it studies also—the world of recorded information produced by human agency. We can imagine all the human activities in studying the above natural, social, and artistic universes themselves producing information entities— books, articles, databases, data files, etc.—thus creating a fourth universe, that of recorded information. (...) The recorded information universe contains many other kinds of information besides research results—popular literature, business records, personal archives, music, film, etc., and, of course, all of these in electronic form as well. In short, the documentary products of human activity themselves form a universe deserving of study, and study of that universe—and how human beings produce it, seek it, retrieve it, and use it—is the intellectual domain of information science.

The Times They Are a-Changin’[1] (again!): the second, great digital transition to the mobile space

David Nicholas

CIBER Research Ltd, UK, the University of Tennessee, USA,

Northumbria University, UK

Abstract

Purpose/thesis: According to industry estimates the mobile device will soon be the main platform for searching the web and reading the information found there, and yet our knowledge of how millions of mobile consumers use information, and how that differs from desktops/laptops users, is imperfect. The paper sets out to fill the knowledge gap.

Approach/methods: The method used is an analysis of the logs of a major cultural website, Europeana. The behavior of more than 150,000 mobile users was examined over a period of more than a year and compared with that for PC users of the same site and for the same period. The analyses conducted include: size and growth of use, time patterns of use; geographical location of users and, comparative information-seeking behaviour patterns.

Results and conclusions: The main findings were that mobile users were the fastest-growing user group and will rise in number very rapidly and that their visits were very different in the aggregate from those arising from fixed platforms. Mobile visits could be described as being information “lite”: typically shorter, less interactive, and less content viewed per visit. Use takes a social rather than office pattern, with mobile use peaking at nights and weekends. The variation between different mobile devices was large, with information seeking on the iPad similar to that for PCs and laptops and that for smartphones very different indeed. The research further confirms that information seeking behavior is platform-specific and the latest platforms are changing it all again. Websites, publishers an dlibrarians will have to adapt.

Originality/value: The research described here constitutes one of the biggest studies of mobile users published and certainly no one else has conducted research on cultural information consumers on the go.

Keywords

Europeana. Log analysis. Information behaviour. Information searching. Mobile users. PC users.

Received: 28.07.2013. Revised: 12.10.2013. Accepted: 26.10.2013.

1. 1. Introduction

Not so very long ago CIBER researchers shocked information professionals and publishers with revelations of what the Google Generation were up to in the virtual, unmediated digital information space (Rowlands et al., 2008). Information seeking there was fast, furious, abbreviated and promiscuous; bouncing and skittering were the preferred forms of behaviour; viewing was preferred to reading and nobody undertook advanced searching but everyone used Google. Follow-up work showed it was not just the Google Generation, but also virtual scholars, that were behaving in ways not quite what librarians and publishers had envisaged when designing their websites and databases (Nicholas & Rowlands, 2010). The supposed orderly information seeking and deep reading behaviour of the scholar had been transformed by the move to the digital world, the huge range of choices offered and the data storm unleashed. Fast bag pick-up (Grab a PDF and get out of the site quickly) and reading ‘lite’ are the order of the day as scholars developed new strategies for dealing with expanding choice and the unending data deluge.

However, we probably have seen nothing yet, with publishers and librarians not having had time to catch breath and take stock of the first revolution – partly, perhaps, because many were in denial about the scale of change – another revolution is already on us, the mobile revolution; a revolution that is likely to be bigger than the first one. The mobile revolution constitutes another massive round of disintermediation and migration. More people have mobiles than computers and there are many more mobiles than computers. We are not so much talking about the mobile phone, which has now been with us forty years, but the smartphone and tablet. Americans are clearly leading the way with fifty-six percent of them now (2013) owning a smartphone (Pew Internet, 2013a) and thirty-four percent owning a tablet (Pew Internet, 2013b), and where the Americans have gone others will follow. According to communications industry estimates, if the mobile device is not already the main platform for searching the web, it probably will be next year (Eddy, 2013). The day when most information seeking and reading was undertaken via a PC in a library or office has long gone. For library and office read the train, coffee shop and kitchen table, we could not have travelled further from the original library-tethered online computer. And, as we shall learn, the change of environment and context inevitably changes the nature of searching and reading.

The Google Generation and the rest of the population (playing catch-up) have been empowered by a mobile device that will inevitably take a form of digital information seeking and using behaviour already regarded by some as dumbed down (Carr, 2011) to an unprecedented level of abbreviation and skittering and, as a consequence, may bury long prized scholarly institutions and belief systems with it. As a member of the audience at a conference in Tartu put it after hearing the author describe the behavior of the virtual scholar, ‘this surely is the end of culture as we know it’ (Nicholas, 2012). This is, of course, was an exaggeration, but only a slight one because big changes in the way we consume information are already afoot.

While the first transition, from the physical to digital, transformed the way we seek, read, trust and consume information, until relatively recently the environment and conditions in which scholars conducted these activities had not really changed – it was still largely in the library or office, sometimes the home.

However, with the second transition to the mobile environment, information behaviour is no longer mediated or conditioned by the office or library (and its rules and impositions), but by the street, coffee shop, home; in a nutshell by social norms. The mobile device is after all embedded in daily life. This means that information usage and seeking has not only moved environments, it has been time-shifted too. There are other significant differences which will inevitably lead to changes in the composition of the user population and their information seeking behaviour:

(1) With mobile devices, people can meet their information needs at the very time of need, rather than cold store them until they reach the office, library or home. Logically, this should mean that more needs are met, but, as we shall learn, perhaps not always that well. After all, if you have to store them, there is always the likelihood that they may be forgotten or overwritten by another need. So might we expect more visits and searches from mobile users overall, but less intensive visits?

(2) While library ‘Big deals’ provide fantastic access to information to a privileged few, those behind the walled gardens; the mobile device provides access to masses of information for everyone and anywhere; and, for scholars, open access publishing is busy increasing the haul;

(3) Mobiles are essentially social media devices and that means they stride the two major information domains, the informal and formal; publishers have been trying hard (but not really succeeding) to marry the two on their websites and perhaps the mobile device offers opportunities for them, but they are yet to grasp this;

(4) Mobiles are an intrinsic part of the digital consumer purchasing process – they are used to search for information prior to purchase, during the process itself and, of course, to make the purchase. We might then expect that scholars might be more likely to go down the pay per view route, or perhaps, they may not understand why they have to pay for information they mostly get for free;

(5) People appear to trust the mobile phone more than any other form of information and communication technology (Srivastava, 2005). Just as they trust Google. We have come a very long way in a very short period of time. It was not that long ago when libraries introduced bans on using phones on their premises. Now ask any young person (and growing numbers of not so young people) about their library and they will point to their smartphone. What an irony, the mobile has actually become the library!

(6) Clearly mobile devices have smaller screens and offer different ways of interacting with the device (via touch screens and voice recognition rather than keyboards, mice and pointers) and logically we would expect this to impact on usage.

It is very clear then that mobiles devices have a huge potential to draw in a larger audience for scholarly information, change the nature of information seeking behaviour and to do this for billions of people, yet despite the considerable challenges for all stakeholders in the scholarly communications market we know very little about a) how users behave in the mobile environment; b) how differently this behavior is from that associated with laptops and desktops.

This paper fills the gap in our knowledge with an analysis of the usage logs of Europeana, the interface to Europe’s cultural digital culture. Europeana is a simple but powerful tool for finding cultural resources from all over Europe (Figure 1). Books, journals, films, maps, photos, music, videos and paintings are available for everyone to consult – and to use, copyright permitting. It is a site which currently attracts around five million visitors and is used heavily by humanities scholars, but also by French school children, and has a seasonal academic pattern of usage common to most publisher platforms. Europeana, with an eye on a strategic market for them, tourists, who are of course interested in culture and who could benefit considerably from information on the go, started considering the mobile user in its early development plans and since then has had to adapt its plans as a result of the rise of the tablet. Europeana has largely been successful in this and now (2013) boasts 155,000 mobile visitors, whose behaviour are the subject of this paper. Scholarly publishers can learn a lot from its users’ experiences, as do can librarians.

Figure 1. Europeana Home Page

1. 2. Methodology

Log analysis techniques were employed to study users’ interactions with the Europeana website. We studied how people actually seek, search, navigate, use and act upon information in the virtual space that is Europeana. When log analysis is used to provide very detailed, bespoke user-oriented analyses of digital services and sites, as it is in this study, we call it ‘deep’ log analysis to distinguish it from ‘flat’ log analyses of the kind produced by COUNTER and the somewhat deeper analyses obtained from Google Analytics. The log files included the usual log fields such as date, time, IP, referrer, and user-agent and SPSS was used for the analysis. These HTTP access logs were supplemented with data obtained from Clickstream logs and Google Analytics, which had the added value of providing cookie information. More information on the techniques and comparisons of various methods of obtaining digital usage data can be found in a report by CIBER (CIBER, 2013) and in an article by Nicholas and Clark (Nicholas & Clark, 2012).

The data analysed included three years of standard log files (October 2009 – December 2012). In all the dataset contained 200 million page views made by 8 million unique visitors. These data were supplemented by Google Analytic data since 2011. Various time windows are used in this paper to evaluate mobile behaviour and because of the fast changing (growing) mobile environment, we tend to favour the most current time window.

1. 3. Fundamental characteristics of digital information seeking behaviour

The foundations of modern day digital information reading and seeking behaviour are already in place as a result of long exposure to desktops and laptops and it will be on this behaviour that mobile behaviour will build, so it is worth going over what we have learnt to date about digital behaviour:

(1) Digital users are hyperactive: they love the digital choices offered by the Internet, which makes them always looking for something or other. Thanks to the web, huge advances in connectivity (e.g. wireless) and open access policies virtually everyone is connected to the ‘big fat information pipe’ supplying information 24/7, 365 days a year and they certainly avail themselves of this facility;

(2) Digital users are ‘bouncers’: most people view only 1–2 pages on a visit to a website from the thousands available; 3 is a lot of pages viewed. They are also promiscuous, with around 40% not coming back to a site. One-shots – one visit, one page are a very common user group. They behave like this because:

a. Of search engine searching (lists) and embedded links, which constantly enjoin them to cross-compare and always move on;

b. Of the provision of massive and changing digital choice;

c. There is so much ‘rubbish’ and irrelevance on the web, causing users to rapidly abort many searches;

d. Of their limited retrieval skills, on average 2.2 words are used per query and most people only ever look at the first page of Google results, when in fact you are commonly provided with thousands of pages;

e. They leave their memories in cyberspace, which means they forgot what they did previously and have to start all over again (often compounding any errors that were previously made);

f. This is a direct result of end-user checking – people are not used to evaluating material and certainly not as good as the librarians who used to make choices on their behalf;

(3) In information seeking terms, digital users ‘skitter’ (moving rapidly along a surface, with frequent light contacts or changes of direction);

(4) And then there is multi-tasking – the digital user finds it more pleasurable to do several things at once rather than just one thing; they are constantly opening out new windows and connecting to several devices (phones, laptops, desktops, e-readers) and this inevitably results in briefer and lighter visits.

(5) Nobody dwells or does much reading, or certainly not what is traditionally thought to be reading in the online environment (that is reading whole document or chapter). A read can mean 10–15% of a document. From the logs we learn that:

a. Only a few minutes is spent on a visit and 15 minutes in the Internet world is a very long time for a visit;

b. If it is an article they are interested in 3–4 minutes will be spent on it;

c. Shorter articles have a much bigger statistical chance of being viewed;

d. Abstracts, because of their brevity, the condensation they offer and navigational qualities have never been so popular;

e. Digital users spend more time on visual pages/sites;

f. Users probably never wanted it ‘all’, there was a system in the past of batch processed delivery; they took it all because they had no choice; As in real life, the (information) snack/bite has replaced the three course meal (whole book/article).

Digital users have been conditioned by emailing, text messaging, tweeting and PowerPoint to like/produce/want/need fast shots of information. Web designers and content providers thought digital consumers would knock on the front door and dwell when they got in. They don’t!

(6) Digital users like things simple and quick and for this reason they avoid carefully-crafted discovery systems and advanced searching and prefer instead Google and Google Scholar; even the very top researchers do so.

1. 4. Information seeking in the mobile space

In this part of the paper I will describe a comprehensive range of characteristics of mobile information use – volume and growth in use/users, type of mobile phone used, time period when used, geography of use and a batch of standard information seeking metrics. Where appropriate and relevant, mobile use is compared with desktop or fixed machine use, for which we also have data.

1. 4.1. Volume of use and growth

Europeana currently (2013) attracts just over 155,000 mobile visitors per year who make more than a million page views. Mobile users are, therefore, a significant group already for Europeana in terms of numbers and volume of use, but the most significant statistic is that mobile numbers are growing around five times faster than that for ‘fixed devices’. So although mobile device page views now (December 2012) account for nearly 5% of all views, it is going to be a lot higher than that in 2013. To put mobile device use in context it is way bigger than that from social media users (people who come to Europeana from Facebook and the like), who account for just 1% of page views, and growing at a fraction of the mobile rate.

1. 4.2. Country of use

We can detect from the logs where the Europeana mobile traffic comes from and Germany produces the greatest amount of traffic, with more than 74,000 page views made during the six month period June to December 2012. Despite the distance and the fact that their digital cultural collections are obviously absent from Europeana, the USA come a strong second with over 63,000 views. In terms of per capita use then Netherlands (3rd) and Norway (7th) rank particularly highly. Some of the Netherlands’ use has to be discounted as it is the home of Europeana and many of its developers are mobile device users. In 2011 France was the biggest user by some margin, but now it lies at 4th, showing how dynamic the market it is.

1. 4.3. Type of mobile device used

Mobile use, at least as far as Europeana is concerned, is not smartphone but tablet use, and overwhelmingly the iPad. Nearly half (47%) of all ‘mobile’ use during the last six months of 2012 comes from an iPad. If we include the iPhone (ranked third after the Android) then clearly Mac machines dominate mobile use of Europeana, accounting for close to 70% of all mobile use.

1. 4.4. When Europeana is visited

The intensity of Europeana use, as expressed by page views, varies between the week and the weekend and at different times of the day as people shift between different contexts and personas, from the professional to the personal. Fixed machine use peaks in the late afternoons and on Wednesdays, whereas mobile phone usage peaks on Saturdays and late into the evening (around 11pm). Clearly, mobile devices have considerably widened access to Europeana at weekends and outside of traditional office hours.

1. 5. Comparative information seeking behaviour (mobile vs. fixed platforms)

As we have heard, mobile use is growing at a considerable rate and to understand the significance of this we need discover how mobile users search and how differently this is to the digital searching conducted on desktops and laptops that we have become used to in recent years. A comparison makes it very clear that there are considerable differences and that all the data points to the fact that visits from mobile devices are much shorter and less interactive than those from fixed platforms. Thus:

(1) A typical mobile visit at just over a minute – hardly a long time anyway, is actually 10 seconds (13%) shorter than that for a fixed computer user;

(2) Mobile visits are less busy with fewer pages viewed – nearly 6 pages are viewed on average compared to nearly 9 pages for the fixed user (30% less);

(3) Fewer searches are conducted, an average of 0.9 compared to 1.4 (36% less) for fixed machines;

(4) Fewer records are viewed during a visit, 1.7 compared to 2.5 (32% less).

On only one metric do mobiles score more highly and that is the time spent on page views. Mobile users spend on average more than twice as long per page, but this is only to be expected given the relatively slow performance of these devices some situations and locations; something, of course, which is changing as we write.

There are also big differences between mobile devices. A comparison of the performance of three popular mobile devices (Blackberry, iPhone and iPad), shows clearly that the behaviour of mobile Europeana users is heavily shaped by the kind of device they use. The limited screen real estate and slowness of the Blackberry is clearly a limiting factor for information seeking. Just look at the data: duration of visit (19.4 seconds), pages per visit (3.5), time per page (5.5 seconds), search page views per visit (0.4), queries per visit (0.3) and records viewed per visit (1.0). On the other hand, the tablet iPad generates usage metrics that are not hugely dissimilar from fixed machines and the iPhone performance falls somewhere between that of the Blackberry and iPad.

1. 6. Conclusions

Four years ago Europeana was prescient in considering the mobile user in its development plans because mobiles are now a very fast growing market segment for Europeana and growing far faster than that for PCs. In fact mobile use grew fivefold during 2012. However it is tablets, rather than smartphones that are making the biggest splash. The iPad in particular has achieved a major breakthrough making the tablet (big touch-screen, un-encumbered by wires or peripheral devices) a popular platform where previous attempts have failed. It redefines the consumer ‘personal computer’ experience; in fact it is an ‘inter-web’ access – device rather than a computational machine. The ‘Pad’ has changed the way we need to conceive the ‘mobile’ user. Where once there was a clear difference between mobile and PC the differentiation that is opening up is between Office and Personal. The Office is the desktop and laptop, keyboard and mouse, work and study, documents and organisation. The Personal is ‘Pad and ‘Phone, touch-sensitive and wireless, conversation and affiliation, in a word mercurial.

Mobile (smartphone and tablet) use is personal use, happens often in the evenings and on weekends; occurs in the home or ‘anywhere but the office’. It is about consuming content not creating it. Social networking, courtesy of the mobile, may be creating contacts and networks but it is not building content as envisaged by those who suppose ‘content is king’ (typically publishers). In fact we can probably say that ‘conversation is the king’.

Picking up on the fast food (information) analogy, mobile devices are providing the ultimate information take-away, with all the evidence showing that they are used for information bites and snacking – more bouncing, more new visits, shorter visits and simple and less productive searching are a feature of their use. More challengingly perhaps mobile users are more promiscuous.

So if smartphones and tablets have already become, or soon to become, the main platforms for accessing the Web, will this also mean that they will become the main platform for scholarly communication? We don’t actually know the answer to that and we shall have to wait and see, but logic would seem to suggest that this will indeed be the case. Given that mobile searching differs quite markedly from fixed/office/library based searching are publishers (and libraries) ringing the changes on their websites? A quick, non-scientific trawl around publisher websites shows none really look like Europeana which has been adapting to mobile use for four years, or have its simplicity and visuals, but then maybe the aims and content of the sites are different. But, to be honest, most sites still look like they were designed for people doing their searching in their libraries, enjoying the fruits of the big deal. Opportunities for pay as you go are there but most publishers are charging far too much for an article and this will become very evident in the mobile marketplace of quick deals, cross comparison sites and micro-payments.

For librarians the mobile device is a much bigger challenge and one they might not fully meet. Relatively speaking the library’s information universe has largely remained static when everyone else’s has massively expanded, admittedly from a small base. Scholars’ information horizons were once bound by the library but not anymore. Libraries might be seen as incomplete sources of information with users not trusting librarians to make the critical decisions on what is and what is not in the walled garden on their behalf. Librarians will need to develop good policies and practices to deal with a borderless information world and information consumed on the move or they risk being side-lined, but precisely what these policies and practices are, are yet to be ascertained. But maybe a good start would be teaching information literacy using the smartphone or tablet, rather than library computer.

Finally, CIBER’s most recent research project, an examination of trust and authority in the digital scholarly environment (CIBER, 2013b), adds more support for the belief that the information community is facing a paradigm shift on an enormous scale. The research shows that the young, equipped with their mobile devices, not only behave differently but think differently. Thus it was found that while senior researchers believe that trust in scholarly communications, something that libraries have a big stake in, was enhanced if the source was available in print, young researchers thought the very opposite; they could not believe anyone would think like that, for them the digital was the real.

References

Carr, N. (2011). The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. New York: W.W Norton.

CIBER (2013a). Europeana 2012-2013: usage and performance update Europeana 2012-2013: usage and performance update [online]. CIBER Research [28.07.2013], http://ciber-research.eu/

CIBER (2013b). Trust and authority. CIBER Research [08.11.2013] http://ciber-research.eu/CIBER_news-201309.html

Eddy, N. (2013). Mobile Device Users Move to Tablets, Smartphones for Web Access: MWC [online]. eWeek [28.07.2013], http://www.eweek.com/mobile/mobile-device-users-move-to-tablets-smartphones-for-web-access-mwc/

Nicholas, D. (2012). Information Seeking and Reading Behaviour of the Virtual Researcher [online]. LIBER 41st Annual Conference, 27–30 June 2012, Tartu, Estonia [28.07.2013], http://www.utlib.ee/liber2012/index.php?id=tartu

Nicholas, D.; Clark, D. (2012). Evidence of user behaviour: deep log analysis. In: M. Dobreva, A. O‘Dwyer & P.Feliciati (eds.) User studies for digital library development. London: Facet Publishing, 85–94.

Nicholas, D.; Rowlands, I. (2010). Virtual scholars: their characteristics and implications for librarians. Link, 11, 2–3.

Pew Internet (2013a). Smartphone ownership 2013 [online]. Pew Internet [28.07.2013], http://pewinternet.org/Reports/2013/Smartphone-Ownership-2013/Findings.aspx

Pew Internet (2013b). Tablet ownership 2013 [online]. Pew Internet [28.07.2013], http://pewinternet.org/Reports/2013/Tablet-Ownership-2013.aspx

Rowlands, I.; Nicholas, D.; Williams, P.; Huntington, P.; Fieldhouse, M.; Gunter, B.; Withey, R.; Jamali, H.R.; Dobrowolski, T.; Tenopir, C. (2008). The Google generation: the information behaviour of the researcher of the future, Aslib Proceedings, 60(4), 290–310.

Srivastava, L. (2005). Mobile phones and the evolution of social behaviour. Behaviour & Information Technology, 24(2), 111–129.

Oto czasy nadchodzą nowe (znowu!): drugi wielki zwrot cyfrowy ku przestrzeni mobilnej

Abstrakt

Cel/teza: Według ocen przemysłu informacyjnego, urządzenia mobilne staną się wkrótce główną platformą dla przeszukiwania Internetu i czytania znalezionej w nim informacji, jednak nasza wiedza o tym jak miliony mobilnych konsumentów wykorzystują informację i jak różni się to od zachowań użytkowników komputerów osobistych jest niedoskonała. Artykuł ma wypełnić tę lukę.

Koncepcja/metody badań: W tym celu wykorzystano analizę logów Europeany, najważniejszego serwisu informacji o kulturze. Przebadano zachowania więcej niż 150 tys. mobilnych użytkowników zarejestrowane w okresie ponad roku oraz porównano je z zachowaniami użytkowników PC korzystających z tego samego serwisu w tym samym czasie. Analiza ta obejmowała: wielkość i wzrost wykorzystywania serwisu, wzorce czasu wykorzystywania, lokalizację geograficzną użytkowników oraz porównawcze wzorce zachowań związanych z wyszukiwaniem informacji.

Wyniki i wnioski: Głównym ustaleniem było to, że użytkownicy mobilni są najszybciej rosnącą grupą i ich liczba będzie nadal rosła bardzo gwałtownie, a także to, że odwiedzanie przez nich serwisów internetowych bardzo różni się od tego, które podejmowane jest z platform stałych. Wizyty mobilne mogą być opisane jako informacyjnie „lite”: zazwyczaj krótsze, mniej interaktywne, mniej treści jest przeglądanych w czasie pojedynczych odwiedzin. Korzystanie z serwisu przez użytkowników mobilnych przyjmuje wzory bliższe raczej zachowaniom związanym z relacjami społecznymi niż z poszukiwaniem informacji dla celów zawodowych, z charakterystycznym najbardziej intensywnym odwiedzaniem serwisu w późnych godzinach wieczornych i w weekendy. Duże okazało się zróżnicowanie zachowań użytkowników korzystających z różnych urządzeń mobilnych, przy czym poszukiwanie informacji przez użytkowników iPadów oraz PC i laptopów było podobne, bardzo natomiast różniło się od niego zachowanie użytkowników smartfonów. Badanie potwierdziło, że zachowanie związane z poszukiwaniem informacji jest zależne od wykorzystywanej platformy, a najnowsze platformy całkowicie je znowu zmieniają. Serwisy internetowe, wydawcy i e-bibliotekarze będą musieli się do tego dostosować.

Oryginalność/wartość poznawcza: Omówione badania są jednym z najszerzej zakrojonych studiów dotyczących zachowań informacyjnych użytkowników korzystających z urządzeń mobilnych, jakich wyniki dotychczas opublikowano. Nie prowadzono także dotąd tego typu badań nad mobilnymi użytkownikami informacji o kulturze.

Słowa kluczowe

Analiza logów. Europeana. Użytkownicy mobilni. Użytkownicy PC. Wyszukiwanie informacji. Zachowania informacyjne.

Professor DAVID NICHOLAS is a Director and founder of the internationally renowned CIBER Research Group. The group is perhaps best known for its deep log analysis techniques for monitoring online behaviours, especially in regard to the Google Generation. He is also a professor at the University of Tennessee and Northumbria University (USA). Previously Professor Nicholas was Head of the Department of Information Studies at University College London for seven years (2004–2011) and prior to that Head of the Department of Information Science at City University (1997–2003). His interests include use and seeking behaviour in virtual spaces, the digital consumer, the virtual scholar, mobile information (information on-the-go), e-books, e-journal usage; the evaluation of digital platforms and user needs analysis. Professor Nicholas has been principal investigator on over 60 research projects, and published more than 500 peer evaluated papers and 12 books. The most important recent publications: D. Nicholas, D. Clark: Reading’ in the digital environment. Learned Publishing, 21(2) April 2012, 51–56; D. Nicholas, D. Clark & I. Rowlands: Information on the go: case study of Europeana mobile users. Journal of the American Society of Information Science 64(7), 2013, 1311–1322; D. Nicholas, I. Rowlands, A. Watkinson, D. Brown, H. Jamali: Digital repositories ten-years on: what do scientific researchers think of them and how do they use them? Learned Publishing 2012, 25, 195–206; D. Nicholas: Dis-intermediated, decoupled and down: future of the library profession. CILIP Update, March 2012, 29–31.

Contact to the Author: Dave.Nicholas@ciber-research.eu

1 The title of a Bob Dylan album, made in 1964.

Is Big Data a Paradigm Challenge to Information Science?

Bruno Jacobfeuerborn

Deutsche Telekom AG, Germany

Abstract

Purpose/thesis: The purpose of the paper is twofold: (i) to argue that fundamental ideas are the most important tokens in scientific and engineering endeavours rather than specific methods, procedures, metrics and artefacts; new ideas and concepts are transformative forces of how we understand science, its role in society and how we lead scientific research; and (ii) to identify the challenges and opportunities the emerging concept of big data brings about to information science.

Approach/methods: In order to investigate the impact of the new ideas in science, we follow Thomas Kuhn’s approach presented in his landmark book The Structure of Scientific Revolutions according to which science develops by leaps, which he dubbed paradigm leaps, that are qualitative changes of the ways the world is conceptualised and understood.

Results and conclusions: As a result of our investigation we identified four major paradigm leaps. The paper shortly depicts three paradigms that are already a canonical part of the past and contemporary science, and then a budding fourth paradigm that is still in statu nascendi, in its nascent stage, is described. We begin with Plato and Aristotle (first paradigm), and then through Francis Bacon (second paradigm), John von Neumann (third paradigm) we shall arrive at big data and knowledge discovery by means of computer facilities (potentially a fourth paradigm).

Originality/value: It is believed that the fourth paradigm can help information technology become a partner on a par with humans in scientific and other research endeavours going far beyond its present role of being mainly a mechanism to store, process, and disseminate information. It is argued also that the fourth paradigm is a challenge to information science in both its main dimensions: (i) development of its foundations and methodologies by studying information phenomena reflected in very large datasets, and (ii) providing users with the needed information and knowledge derived from very large datasets.

Keywords

Big data. Information science. Paradigms. Science.

Received: 04.11.2013. Revised: 07.11.2013. Accepted: 09.11.2013.

1. 1. Introduction

From time to time we witness discussions and debates on the discrepancies between and the reasons why the Western civilisation that was born in ancient Greece, continued in Rome, redefined and consolidated in Renaissance and consecutive epochs in Europe, and then excelled in the United States outpaced and dramatically outperformed other great civilisations such as the Chinese or Arab ones in terms of material culture, human rights, standards of living and military capacities. This question is particularly thought-provoking because of at least two reasons. The first one is that after the glorious, flourishing, exploratory and revealing, and intellectually and socially vibrant times of Greece and Rome, over the Middle Ages (legitimately dubbed Dark Ages by Petrarch or in Latin saeculum obscurum) of cultural and material deterioration, Europe dramatically lagged behind imperial China and Arabia in almost all respects, and all of a sudden as Phoenix arising from ashes it opened a new chapter of its history and started Rinascimento and begun an inexorable march to power and prosperity to its present apex and world domination with a hardly concealed pretension to universality and dictating political and economic norm and rules and championing its lifestyle and popular culture. The second reason is that having identified the actual sources and mechanisms of progress and prosperity we can attempt to devise and provide mechanisms to sustain the well-being and betterment as well as maintain a comparative advantage over those who are quickly catching up with Western standards of doing business, management, and living conditions. So, now the following question comes along: Which have been the causing factors of the Western comparative advantage? Most likely there is no definitive answer that might gain a consensus of pundits, historians, economist and sociologists, and politicians. Indeed, public discussions, popular and scholarly literatures offer an array of proposals ranging from simple or even simplistic to complex and sophisticated ones. Putting aside a survey of various theories and speculations on the Western ascendancy among which one can find a legacy of Roman Law, the role of Christianity, the separation of politics from religion (“the things of God are not those of Caesar”), and abandoning the dogma of divine sources of power and establishing a secular jurisdiction in a state, we tend to align our opinion with Niall Ferguson’s conjecture of six headings:

What distinguishes the West from the Rest – the mainsprings of global power – were six identifiably novel complexes of institutions and associated ideas and behaviours. For the sake of simplicity, I summarise them under six headings: 1. Competition; 2. Science; 3. Property Rights; 4. Medicine; 5. The consumer society; 6. The work ethic. To use the language of today’s computerised, synchronised world, these were the six killer applications – the killer apps that allowed a minority of mankind originating on the western edge of Eurasia to dominate the world for the better part of 500 years (Ferguson, 2012).

Of these six mainsprings we particularly sympathise with the one that emphasises the role of science in creating conditions to boost, foster and award human creativity, intellectual curiosity and propensity to study, understand and explain nature leading to creating artefacts that make work more productive and efficient, and daily life easier, more pleasant and rewarding. We go even further and believe that fundamental ideas are the most important tokens in scientific and engineering endeavours rather than specific methods, procedures, metrics and artefacts. New ideas and concepts are transformative forces of how we understand science, its role in society and how we lead scientific research. As argued by Thomas Kuhn in his landmark book The Structure of Scientific Revolutions (Kuhn, 1996), science develops by leaps caused by new ideas, which are qualitative changes of the ways the world is conceptualised and understood. He dubbed such leaps paradigms.

The paper shortly depicts three paradigms that are already a canonical part of the past and contemporary science, and then a potential fourth paradigm that is still in statu nascendi, in its nascent stage, is described. We begin with Plato and Aristotle (first paradigm), and then through Francis Bacon (second paradigm), John von Neumann (third paradigm) we shall arrive at big data and knowledge discovery by means of computer facilities (potential fourth paradigm). The paper will address some questions and challenges to information science in the light of the fourth paradigm emergence.

Before we start the discussion it is good to remind that the terms science and scientist appeared in the colloquial language only in the 19th century; past that the people who did what now we call research considered themselves natural philosophers. However, in this paper we shall make use of these contemporary terms also while discussing the two paradigms that took place before the 19th century.

1. 2. Four Paradigms

Aristotle’s seminal work entitled Organon (Aristotele, 2009) is a collection of texts that laid out foundations for what is now called standard logic and till now is a common tool for carrying out scientific endeavours. Aristotle was Plato’s favourite pupil who shared his love to philosophical ponderings and knack for precision thinking and reasoning, yet their conceptualisations of the world and methodologies to describe, analyse and interpret the world diverged at a certain point of their work and relationship. Incidentally, it is rather a classic case among intellectual giants that at a certain moment a disciple contests his master and comes out with a competitive approach. Plato’s philosophy was based on an idealistic assumption whose essence was that the truth and prototypes of entities that we can see and experience in our surroundings lay in the ideal, transcendent space that is not reachable for humans who can through their senses see and feel only the shadows, incomplete and imperfect incarnations of the timeless and absolute original forms existing in this ideal external and eternal universe. He argued that all the attempts to comprehend these ideal objects by dissecting and examining their physical counterparts that are available to us is nothing else than an act of intellectual impudence and audaciousness that in all probability would lead to false claims. Therefore, a contemplation and philosophical insight and thoughtfulness, namely the engagement of the mind without touching physical objects in the process of tackling and understanding things and processes, are the right methodological tools to learn the truth. This ascetic and seeking perfection approach allowed deduction as the only inference mechanism to proceed from premises accepted beforehand to conclusions, for this was the sole reasoning method that guaranteed that given true premises the obtained conclusions must be true by virtue of the deduction itself. Incidentally, these were the ground assumptions of Euclid’s geometry that is an intellectual masterpiece and a prefiguration of later axiomatic theories. Although, Aristotle did not share Plato’s idealistic ontology, he also, as his mentor, cherished precision and certainty. One can guess that when Aristotle begun his study on human reasoning, he looked for reliable and infallible principles that dependably governed the ways on how people think and express themselves in words (conversations, speeches and the like), the principles that would be so universal, necessary, and timeless as the rules that unvaryingly determine physical phenomena. This is how he discovered such basic logical principles as the principle of identity (“a thing is the thing it is”), the principle of uniqueness (“no thing is another thing than the thing it is”), or the principle of excluded middle (“a thing has or does not have a particular property”), and eventually established a framework and foundations for standard logic. Let us here put forward a hypothesis that the appreciation and even the insistence on reliable ways of reasoning were caused not only by the personas of Plato, Aristotle and other ancient thinkers, but also by the fact that past them individual and generalised experiences were orally transmitted through generations, which process was obviously prone to distortions and in many cases misleading information, and therefore prompted Aristotle to make it as reliable and verifiable as possible. What was said so far is the characterisation of the first paradigm, which is still a viable, recognised and widely practiced approach by contemporary scientists, scholars, and scientific projects; noticeably the paragon incarnation of this paradigm is the Euclidian geometry mentioned above. For the second paradigm one had to wait some twenty centuries.

Completeness, elegance and a pervasive and persuasive appeal of the first paradigm, additionally firmly supported by the Middle Ages Christian zeitgeist of absolutism and the division of the universe into two separate kingdoms, namely God’s ideal realm and the imperfect human world on the planet Earth, discouraged thinkers not only to question the first paradigm based on Platonic idealism and Aristotle’s natural philosophy and logic, but also to further elaborate on it towards modifications, enhancements or even to come out with alternatives. The fresh current of independent thoughts and makings, a new way of explaining natural phenomena referring to the best ancient traditions of Greece and Rome made its particularly noticeable appearance in Italian Florence around the 14th century, under the patronage and incentives of the Medici. Also in other Italian city-states (such as Bologna, Genoa, Milan, Padua, Siena, Turin, Venice, Verona) the spirit of Renaissance occurred. The fruits of this movement were the works by such geniuses as Michelangelo, Leonardo da Vinci, Francesco Petrarka, Niccolo Machiavelli, Girolamo Cardano, Galileo Galilei and many others. A sort of manifesto and summary of the Italian Rinascimento was pronounced by Pico della Mirandola in his famous and influential public discourse Oration on the Dignity of Man in the year of 1486 (Pico della Mirandola, 1994). As Copernicus moved the centrality of the universe from the Earth to the Sun, likewise the Renaissance shifted away the interest of thinkers, pundits, physicians, travellers and adventurists, and artists from the transcendent world of God to the world of people. That was well reflected in the Renaissance mantra Homo sum, humani nihil a me alienum puto (I am human, and nothing human is alien to me). Thus the process of what Max Weber later dubbed Entzauberung der Welt (Disenchantment of the World) begun (Weber, 1919). In 1543 Andreas Vesalius, a Brabantian physician and anatomist, published his seven-volume ground-breaking book entitled De humani corporis fabrica (On the Fabric of the Human Body) (Vesalius, 1543–1555) that by questioning the previously dogmas of truths paved the way to medical research based on mechanistic view of anatomy, the crucial role of dissection, and personal experimentations and observations. In the same year, just before Nicolaus Copernicus’ death, his revolutionary book that put upside down the cosmology entitled De revolutionibus orbium coelestium (On the Revolutions of the Heavenly Spheres) (Copernicus, 1543) was published. These two landmark oeuvres proved the rightness and fruitfulness of empiric approach to studying nature and carrying out scientific endeavours. Incidentally, this methodology was significantly advanced by inventing a telescope by two Dutchmen Hans Lippershey and Zacharias Janssen in 1608 and considerably improved by Galileo in 1609, and by inventing a microscope whose invention is also credited to Galileo in 1610 who called it occhiolino.

The spark of Italian Rinascimento quickly became a flame that spread throughout Europe and through geographic discoveries, Gutenberg’s invention of the printing press and through the Protestant Reformation led directly to the Enlightenment, the Age of Reason, by promoting and championing the slogan of sapere aude, incipe (dare to know and to begin) coming from the Roman poet Horace and later picked up by Immanuel Kant in order to oppose to superstitions, dogmas, absolutism, intolerance, obstructive traditions and self-imposed constraints. In his landmark book Was ist Aufklärung? (What is the Enlightenment?) Immanuel Kant wrote:

Enlightenment is man’s emergence from his self-imposed nonage. Nonage is the inability to use one’s own understanding without another’s guidance. This nonage is self-imposed if its cause lies not in lack of understanding but in indecision and lack of courage to use one’s own mind without another’s guidance. Dare to know! (Sapere aude.) ‘Have the courage to use your own understanding’, is therefore the motto of the Enlightenment (Kant, 1996).

The Enlightenment and scientific revolution, following and enhancing the trends initiated in the Renaissance, put particular emphasis on collecting raw real-world data, as a first stage of scientific investigation, which dramatically changed the way of tackling problems and looking for their solutions. This is exactly how natural sciences such as biology, chemistry, geology, physics and other disciplines have systematically approached issues of their interest since the 16th and 17th century. Francis Bacon’s new methodology of science and knowledge, empiricism, that relayed on observation, collection of data, and experimenting, along with accepting induction as a legal inference method for scientific endeavours can be characterized as data-centric. Indeed, innate concepts, a priori assertions based on tradition, intuition or revelations could not be accepted as knowledge until they were verified and confirmed by rigorously organised experiments and the data the experiments yielded. Baconian science posits that theories that are meant to be the models of reality are derived from the analysis and generalisation of the collected data and observations, or if the models are established as intellectual hypothesis, they must be verified through experiments producing data that in turn have to be examined and scrutinized. In his seminal book entitled New Organon or True Directions Concerning the Interpretation of Nature (Bacon, 1620) whose title makes a clear reference to Aristote’s Organon, Bacon presented this new approach based on a pragmatic vision of the world and the assumption that humans are capable to reveal and understand the mechanisms of nature by putting at work their intellectual faculties and capacities to operate on the collected real-world data without referring to a divine prompting. Allowing one to experiment and collect data and use induction for setting up hypotheses, was obviously a different methodology from the Aristotelian one, but at the same time the new approach did not falsify the first paradigm; it simply considerably enhanced it. Therefore, Bacon could legitimately entitled his oeuvre New Organon. This Baconian paradigm is nowadays applied not only in the scientific realm but also in a modified and less rigorous form in other domains such as marketing, politics or governance, for instance to learn social preferences and moods. This Baconian methodology that we consider a second great paradigm of science gained wide acceptance and was usher into practice and enhanced and strengthened the attitude of disenchanting the world in the Weberian sense.

One of the major concerns of scientists and inventors who followed the Baconian approach was that usually they either did not have enough data to draw conclusions and build up models, or on the contrary, there was too much data for a man or even a team to grasp it and discover patterns and regularities. The former problem has gradually been solved with time thanks to the advancements in laboratory equipment, sensors, and measurement instruments to collect and store data. In order to resolve the latter issue researchers waited for the appearance of computers organised according to the principles and architecture proposed by John von Neumann, i.e. until the mid of the 20th century, especially for large computer systems to crunch bulky amounts of data. At the beginnings of the computer era, the ability to process large datasets caused indeed a quantitative change in dealing with empirical data, which was a considerable step forward but not a real qualitative breakthrough factor. At this point, one should mention database management systems (DBMS), which was a major technology that was developed for structuring, storing, and processing of numeric and nonnumeric large datasets, and that offered user-friendly retrieval languages based on the SQL (Structured Query Language) approach. The revolutionary change, a significant and dramatic qualitative leap occurred when computers were engaged for simulation and modelling of physical and social phenomena, and to assist in mathematical studies. For the sake of periodization we assume that when Kenneth Appel and Wolfgang Haken proved the famous four-colour theorem[1] in 1976 by means of extensive computations the third paradigm in science was born. An important recognition of the significance of computer modelling is the Nobel Prize in chemistry awarded in 2013 to Martin Karplus, Michael Levitt, and Arieh Warshel for “The development of multi-scale models for complex chemical systems”, the work that was begun in the 1970s. By means of a system of computer programs they conceived, designed and developed they modelled chemical reactions that occurred at a very high speed, at fractions of milliseconds with which classical chemistry observations could not keep up. Another vital and sophisticated case of computer modelling and simulation is computer-aided drug design where robust computing facilities are used while and for conceiving, designing and studying new medications in silico, i.e. in computer environments and frameworks, rather than in bio- and chemical laboratories, or better to say, prior the drugs will be subject to tests in vitro and in vivo.

The last decade of the previous century brought about an interesting new direction in computer research and applications, namely data and text mining, which are techniques that strive for, putting it in a nutshell, transforming data into knowledge by extracting rules, regularities and patterns that are supposedly hidden in datasets. This technique has turned out particularly fruitful and productive in these areas where large datasets are available as a result of routine business activities, and a deep analysis of data aimed at discovering the knowledge these datasets conceal is required. This takes place for instance for marketing purposes to better understand customers’ preferences and habits, for market basket analysis, for telecommunications networks to discover traffic anomalies, or for scientific research in human genetics. It has to be noted that over the last years various and numerous computer applications throughout the world based on networks, sensors, social activities, and divers cloud computing facilities have been generating an enormous amounts of data every second, for example an experiment led at the Large Hadron Collider at CERN generates some 40 Terabytes of data, every 30 minutes of a jet flight yields about 10 Terabytes of data, Google receives some 2 million search queries a minute, more than 294 billion email messages are sent a day; such breath-taking examples can go on and on. In the year of 2010 The Economist magazine estimated that the mankind created 1,200 Exabytes of data, and the IDC, consultancy, estimates that the digital universe will reach 40 Exabytes in the year of 2020 (Ganz & Reinsel, 2012). A bibliometric analysis of publishing activities in the world proved that in the year of 2012 some 1.57 million scientific journal articles appeared, meaning 3 new papers per minute were published (Ferstein, 2013). This phenomenon of very large datasets has been dubbed “big data”. It has turned out, however that the available methodologies and tools of the currently existing database management systems cannot cope with big data, its size and velocity of growth. Thus, a new trend in computer science, and computer and software engineering to master big data and to tap into these very large pools of datasets has recently emerged. In Ganz & Reinsel (2011, 9) emphasis is made on the fact that big data is not a “thing”, it is rather an activity that benefits from various ICT methodologies and technologies:

Big data technologies describe a new generation of technologies and architectures, designed to economically extract value from very large volumes of a wide variety of data, by enabling high-velocity capture, discovery, and/or analysis.

A more profound discussion on the big data as a game changer methodology and technology whose major potential is in discovering hidden value and knowledge in immense datasets in various areas of human activities, in particular in science and governance is published in (Jacobfeuerborn & Muraszkiewicz, 2012), and reflections on the relationship between data, information, and knowledge can be found in (Jacobfeuerborn, 2013).

In a controversial paper entitled The End of Theory: The Data Deluge Makes the Scientific Method Obsolete Chris Anderson asked the following astonishing question: “What can science learn from Google?” and provided the readers with the following answer:

We can stop looking for models. We can analyse the data without hypotheses about what it might show. We can throw the numbers into the biggest computing clusters the world has ever seen and let statistical algorithms find patterns where science cannot (Anderson, 2008).

This audacious yet perky statement is in fact a definition of the new approach and methodology in carrying out scientific research. It is indeed the idea of the fourth paradigm in science. For the sake of historical accuracy let us note that this pioneering idea was for the first time articulated by Jim Gray during his talk to the Computer Science and Telecommunications Board, Committee on National Statistics, in Mountain View in California on January 11, 2007 where he said:

I wanted to point out that almost everything about science is changing because of the impact of information technology. Experimental, theoretical, and computational science are all being affected by the data deluge, and a fourth, ‘data intensive’ science paradigm is emerging. The goal is to have a world in which all of the science literature is online, all of the science data is online, and they interoperate with each other. Lots of new tools are needed to make this happen (Gray, 2009, XXX).

Incidentally, the book The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery in which the article cited above has been published, includes a collection of essays that thoroughly elaborate on Gray’s idea.

1. 3. A Challenge to Information Science

Information science is a unique discipline that in its vast multidisciplinary body includes disciplines which focus is on information and knowledge. It deals with a large spectrum of problems among which are the philosophy of information, information architecture and knowledge organization, ontologies, information ecology, information retrieval and languages for information seeking, information management, information needs analysis, information acquisition and dissemination, and – last but not least – bibliometrics. It is tightly related to librarianship and library science, archival science, museology, computer science, linguistics, cognitive sciences, and studies on information and knowledge society. Information science has been developing its own methodology, subject to constant progress and change, which is focused on methods of knowledge acquisition, representation and classification, on textual and multimedia objects retrieval, on semantic analysis of text, and on users’ needs analysis, to mention just a few topics out of many. Information science is a horizontal approach that traverses across an array of sciences freely borrowing methodologies from them. On the other side it covers a vast area of interest that is exploring, conceptualising, and evaluating the realm of information on sciences and their outputs such as publications or conferences. In practical terms it consists, among others, in collecting, classifying, clustering, storing, retrieving, aggregating and disseminating information on sciences or disciplines it takes into account by means of a wide range of media starting with a word of mouth, to catalogues, to printed and/or electronic newsletters and bulletins, to personalized information updates, to running specialized portals, and to bibliometric analysis and reports. This is how information science supports researchers, scientific communities, and also practitioners operating in administration, business, education, health and other domains of life.

We can sum up the above as follows: Information science has two dimensions, namely it (i) implements and practices an interdisciplinary approach to the research of its own foundations and methodologies; and (ii) it helps researchers, scholars, engineers, inventors, and other knowledge workers to locate and acquire information that is necessary in their works. Now, we can ask whether there is any role to play for big data and the fourth paradigm in the realm of information science? It goes without saying that as far as the first dimension is concerned, big data can help find solutions of the problems that are subject to a given on-going research. Here, the challenge is exactly the same as it stands before the big data approach in general, i.e. to manage and cope with immense datasets that can grow at a very fast pace. Incidentally, at this point we should mention a new trend in information science that was dubbed “data science” that is a collection of various methodologies and practical approaches whose main objective is to derive meaning and value from very large datasets, in other words, the ambition of data science is to master big data. The second dimension is about serving users and providing them with the needed information and knowledge. Should the users know their needs is again the same challenge as to any typical use of big data. But often we are faced with the situation of the sort “we do not know, what we do not know”, meaning we are not aware of our ignorance. Thus we are not able to ask appropriate questions to realise the area of ignorance and perhaps to fill out the gaps existing in the corps of our knowledge. Parenthetically, the faculty to ask good questions, especially in science but also in business, may be more appreciated than to find solutions – sometimes questions may be more important than answers, as the latter sooner or later can be found. This is here where there is a vital role to play for big data since through the methodology of the fourth paradigm the areas of ignorance can be identified and brought about to user’s attention, and thereby big data can help ask apt and astute queries and define fitting heuristics. This could be a new role of scientific information that could not only be a mechanism to look for information and answer questions but also to become a partner of humans in scientific and other research endeavours. To get implemented this idea and incorporate it in information science routine practices is a true challenge to face with, but at the same time it is a rare opportunity to provide it with new methodologies and tools, and to identify and conquer new territories for scientific investigations.

1. 4. Final Remarks

Contemporary people, fascinated and somewhat blinded by spectacular achievements of science and technology over the last two centuries, or so, tend to forget or neglect that Western science has its long history going back to ancient Greece, and that their recent tremendous successes, accomplishments, and attainments are a result of a long accumulative process in which disruptive ideas, new paradigms and intellectual prowess have played a decisive role. From a bunch of theories on how science develops, in this paper we stuck to Thomas Kuhn’s theory of scientific paradigms, which are the ways of viewing, dissecting, understanding and analysing subjects to scientific research, which dramatically change or even undermine existing theories, patterns and rules that are generally recognised valid and practiced by scientific communities at the moment when the new paradigm comes along. Evolution whose mechanism works in small steps rather than in big leaps, operates locally and contributes to improvements, refinements and “linear” enhancements within an existing scientific paradigm; therefore it is not an appropriate model to depict the progress of science. Noteworthy, these days also these small steps are sometimes called paradigmatic by scientists, science writers or commentators, for instance, a shift from Codd’s relation model of data to object-oriented model of organising data structures happens to be referred as a paradigmatic shift in the field of database management systems. Perhaps a proclivity to practice this habit is entailed by the need for valorising or emphasising a particular new method or solution and exposing its novelty. We do not share this inclination and conservatively preserve the term “paradigm” for an actual disruptive change of a scientific methodology, which is so deep that it horizontally affects various scientific domains, going across different fields and specialisations. Should the adherents of a more liberal usage of terminology for whom paradigm shifts are just vital changes within a given area of science doggedly stick to their habits, we are ready to compromise on terminology and to substitute the term “meta-paradigm” for “paradigm” in our discourse.

At the end of this paper we cannot avoid mentioning the existence of scepticism and criticism regarding big data and its paradigmatic potential. D. Boyd and K. Crawford define big data as

a cultural, technological, and scholarly phenomenon that rests on the interplay of:

(1) Technology: maximizing computation power and algorithmic accuracy to gather, analyse, link, and compare large data sets;

(2) Analysis: drawing on large data sets to identify patterns in order to make economic, social, technical, and legal claims;

(3) Mythology: the widespread belief that large data sets offer a higher form of intelligence and knowledge that can generate insights that were previously impossible, with the aura of truth, objectivity, and accuracy (Boyd & Crawford, 2012, 663).

The third bullet of this definition draws attention to the fact that in certain circles big data has become a mythology or a slogan that carries the promise of finding a Holy Grail for pursuing a total automation of research and knowledge discovery by means of computers. Such naïve opinions could lead to the conviction that a delegation of scientific research from humans to computers will be possible and eventually will take place, and per analogiam to Fukuyama’s end of history (Fukuyama, 2006), it will give rise to the end of science as it has been done so far. Nothing of this kind of opinion agrees with our position that can be summarised as follows: If the fourth paradigm becomes a real thing, science as such, and routine scientific research will be functioning as a blossoming partnership of humans and computers equipped with interactive facilities for deep analysis, synthesis and discovery of knowledge.

Acknowledgments

The author wishes to thank Prof M. Muraszkiewicz of the Warsaw University of Technology for a valuable discussion regarding the role computers play in scientific research, especially for modelling and simulation, and for the hint about the pivotal importance of questions in science.

References

Anderson, Ch. (2008). The End of Theory: The Data Deluge Makes the Scientific Method Obsolete [online]. Wired Magazine, 23 June [29.10.2013], http://www.wired.com/science/discoveries/magazine/16-07/pb_theory

Aristotle (2009). Organon. From 1a to 164a according to Bekker numbers [online]. Transl. under the editorship of W.D. Ross. Internet Archive [29.10.2013], http://archive.org/stream/AristotleOrganon/AristotleOrganoncollectedWorks_djvu.txt

Bacon, F. (1620). The New Organon or True Directions Concerning the Interpretation of Nature [online]. Liberty Library of Constitutional Classics [29.10.2013], http://www.constitution.org/bacon/nov_org.htm

Boyd, D.; Crawford, K. (2012). Critical Questions for Big Data. Information, Communication & Society, 15(5), 662–679.

Copernicus, N. (1543). De revolutionibus orbium coelestium [On the Revolutions of the Heavenly Spheres] [online]. ADS Digital Library [29.10.2013], http://ads.harvard.edu/books/1543droc.book/

Ferguson, N. (2012). Civilization: The West and the Rest. New York: Penguin Books.

Firstein, S. (2013). The Pursuit of Ignorance [online]. TED. Talks [7.10.2013], http://www.ted.com/talks/stuart_firestein_the_pursuit_of_ignorance.html

Four-colour Theorem (2013). In: Wikipedia. The Free Encyclopedia [29.10.2013], http://en.wikipedia.org/wiki/Four_color_theorem

Fukuyama, F. (2006). The End of History and the Last Man. New York: Free Press; Reprint edition.

Ganz, J.; Reinsel D. (2011). Extracting Value from Chaos [online]. IDC Report [29.03.2012], http://idcdocserv.com/1142

Ganz, J.; Reinsel D. (2012). The Digital Universe in 2020: Big Data, Bigger Digital Shadows, and Biggest Growth in the Far East [online]. IDC iView [29.10.2013], http://www.emc.com/collateral/analyst-reports/idc-the-digital-universe-in-2020.pdf

Gray, J. (2009). A Transformed Scientific Method. In: T. Hey, S. Tansley, K. Tolle (eds.) The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery. Redmond, Washington: Microsoft Corporation.

Jacobfeuerborn, B.; Muraszkiewicz, M. (2012). ICT and Big Data as a Game Changer. In: Z.E. Zieliński (ed.) Rola informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych. Innowacje i implikacje interdyscyplinarne. Kielce: Wydaw. Wyższej Szkoły Handlowej, 51–60.

Jacobfeuerborn, B. (2013). Reflections on Data, Information and Knowledge. Studia Informatica, 34(2A), 7–21.

Kant, I. (1996). What is Enlightenment? [online] Transl. by M. C. Smith. Columbia University. CC Required Readings [29.10.2013], http://www.columbia.edu/acis/ets/CCREAD/etscc/kant.html

Kuhn, T. S. (1996). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press, 3rd edition.

Pico della Mirandola, G. (1994). Oration on the Dignity of Man [online]. University of Michigan. Cosma’s home Page [29.10.2013], http://vserver1.cscs.lsa.umich.edu/~crshalizi/Mirandola/

Weber, M (1919). Wissenschaft als Beruf. München und Leipzig Verlag von Duncker & Humblot [online]. Wikosource, German version [29.10.2013], http://de.wikisource.org/wiki/Wissenschaft_als_Beruf

Vesalius, A. (1543-1555). De humani corporis fabrica. On the Fabric of the Human Body [online]. Book One. An annotated translation of the 1543 and 1555 editions of Andreas Vesalius’ De Humani Corporis Fabrica by D. Garrison and M. Hast. Historical introduction by Vivian Nutton. Northwestern University Evanston, IL USA [9.11.2013], http://vesalius.northwestern.edu/flash.html

Czy Big Data są paradygmatycznym wyzwaniem dla nauki o informacji?

Abstrakt

Cel/teza: Cel artykułu jest dwojaki: (i) uzasadnienie tezy, że podstawowe idee są ważniejsze w kształtowaniu przedsięwzięć naukowych i inżynierskich niż określone metody, procedury, miary i artefakty; nowe idee i pojęcia są siłami transformacji naszego rozumienia nauki, jej roli w społeczeństwie i sposobów prowadzenia badań; (ii) wskazanie wyzwań i możliwości, które dla nauki o informacji niesie rozwijające się pojęcie „big data”.

Koncepcja/metody badań: Badając oddziaływanie nowych idei w nauce przyjęliśmy podejście Thomasa Kuhna przedstawione w słynnej książce Struktura rewolucji naukowych, zgodnie z którym nauka rozwija się cyklami, nazwanymi przez niego paradygmatami, które jakościowo zmieniają sposób konceptualizacji i rozumienia świata.

Wyniki i wnioski: Rezultatem badań jest wskazanie czterech głównych paradygmatów. W artykule krótko przedstawiono trzy paradygmaty, które dziś stanowią kanoniczną część przeszłej i współczesnej nauki, a następnie opisano obiecujący paradygmat czwarty, pozostający jeszcze in statu nascendi, w fazie kształtowania się. Rozpoczęliśmy od Platona i Arystotelesa (pierwszy paradygmat), następnie poprzez Francisa Bacona (drugi paradygmat), Johna von Neumanna (trzeci paradygmat), dotarliśmy do „big data” i odkrywania wiedzy za pomocą narzędzi komputerowych (potencjalnie czwarty paradygmat).

Oryginalność/wartość poznawcza: Wyrażono przekonanie, że czwarty paradygmat może pomóc w przekształceniu technologii informacyjnej w równorzędnego partnera ludzi w przedsięwzięciach naukowych i innych zamierzeniach badawczych, partnera znacznie wykraczającego poza jej obecną rolę – głównie mechanizmu przechowywania, przetwarzania i rozpowszechniania informacji. Uzasadniono także opinię, że czwarty paradygmat stanowi wyzwanie dla nauki o informacji w obu jej podstawowych wymiarach; (i) rozwijania jej podstaw teoretycznych i metodologicznych przez badanie zjawisk informacyjnych uwidaczniających się w wielkich zbiorach danych, i (ii) zapewnianiu użytkownikom potrzebnej im informacji i wiedzy derywowanej z wielkich zbiorów danych.

Słowa kluczowe

Big data. Nauka. Nauka o informacji. Paradygmat.

Dr BRUNO JACOBFEUERBORN is a Director of Technology at Telekom Deutschland GmbH and Member of its Board, and Chief Technology Officer (CTO) of Deutsche Telekom AG. Over the period of 2007–2009 he was the Board Member and Director of Technology, IT, and Procurement of Polska Telefonia Cyfrowa (now T-Mobile Polska). In parallel with his professional activities qua manager, promoter and implementor of innovative solutions, he carries out research in the areas of: models of innovation in high-tech environments, knowledge and information organisation to boost innovativeness, and impact of ICT technology on education and society. Towards this end, he has been cooperating with the Warsaw University of Technology, in particular with the BRAMA Lab that is an incubator of innovative mobile applications and facilities involving students and young researchers, and with the Institute of Information Science and Book Studies of University of Warsaw, where he received his Ph.D. in 2005. He published some 40 papers and was the editor of 2 books. His most important recent publications are: B. Jacobfeuerborn: Reflections on Data, Information and Knowledge. Studia Informatica, 2013, 34(2A), 7–21; B. Jacobfeuerborn, M. Muraszkiewicz: Media, Information Overload, and Information Science. In: R. Bembenik et. al.(eds.) Intelligent Tools for Building Scientific Information Platform. Advanced Architectures and Solutions. Berlin: Springer, 2013, 3–13 [Studies in Computational Intelligence No. 467]; B. Jacobfeuerborn: An Attempt to Innovate Innovation. In. B. Jacobfeuerborn (ed.) Innovating Innovation. Essays on the Intersection of Information Science and Innovation. Warsaw: MOST Press, IINiSB University of Warsaw, 2013, 21–40.

Contact to the Author: Bruno.Jacobfeuerborn@t-online.de

1 “In mathematics, the four colour theorem, or the four colour map theorem, states that given any separation of a plane into contiguous regions, producing a figure called a map, no more than four colours are required to colour the regions of the map so that no two adjacent regions have the same colour” (Four-colour Theorem, 2013).

Affective Conception of Informationand Affect Representation in Information Systems

Jan Kaczmarek

MOST Foundation

Abstract

Purpose/thesis: The aim of this paper is to introduce an affective conception of information by expanding the contemporary mainstream semantic definition of information with an additional subjective constituent.

Approach/methods: Pursuing critical literature review methodology the author addresses the following central questions of the paper: (i) is affect an information kind and if so what kind of information is it, (ii) would affect representation in information systems be of any theoretical or practical value and how such representation could be implemented.

Results and conclusion: This paper suggest that we are in the advent of a paradigm shift in information theory and knowledge representation which leads to the emergence of affective information theory and experiential knowledge representation.

Originality/value: In this paper we propose that affect should be regarded and represented as meta-information which carries complementary information about agent’s subjective experiences that amalgamate under unified state of mind corresponding to the cognitive appreciation of the intentional semantic contents of the information. Furthermore an affect representation model based on state of the art in affective neuroscience has been proposed.

Keywords

Information theory. Information systems. Affect representation. Affective computing. Affective account of information. Experience representation.

Received: 22.09.2013. Revised: 04.12.2013. Accepted: 10.12.2013.

1. 1. Introduction – the need for revisiting information theory

It has been rather unfortunate that Shannon’s otherwise extremely important Mathematical Theory of Communication (MTC) had such a profound impact on the philosophy of mind, epistemology and philosophy of information over the 20th century. The unfortunate is the fact that the success of MTC, which never pretended to be nothing more than an engineering approach to efficient data transmission, has contributed to the popularity of computer-functionalist theory of mind, that coupled with the dominance of behaviorist paradigm in psychology marginalized the discussion on meaning in information science, particularly meaning in the subjective sense, such that something means to somebody. Such kind of meaning, albeit vital for effective communication between individuals, its subjective content intended by the informer and impacting the subjective dimension of mental states of the informee has been expelled from the deliberations in information science as irrelevant. It became widely accepted that purely mechanistic approach to information processing would allow for disentangling the mystery of natural intelligence paving the way for machines that outperform human mind and information systems that can successfully emulate the way humans acquire, process and generate knowledge as a result of manipulating with information. Meanwhile, after more than 50 years of the quest for intelligent machine we are not even close to achieving the goal, despite the formidable achievements of information science in organizing symbols. Where knowledge can be satisfactorily represented with symbols the modern information technologies outperform and flourish with life-changing practical applications.

Let us consider the following quote on meaning from Shannon’s seminal paper:

Frequently the messages have meaning; that is they refer to or are correlated according to some system with certain physical or conceptual entities. These semantic aspects of communication are irrelevant to the engineering problem (Shannon, 1948, 379).

It clearly shows that Shannon was not interested in meaning, the aboutness, reliability, usefulness or interpretation of information. For this reason labeling his invention information theory has led to major misunderstandings as it implied the reduction of the notion information to communicated symbols.

Cognitivist revolution in psychology returned attention to meaning in considering information processing, emphasizing information-processing functions of human mind, however mainly linked to its sensory-perceptual capacities. Today, the cognitivist mindset is still largely influencing the contemporary philosophy of mind and information science, it has contributed to the dominance of the semantic conceptions of information, which point at semantic contents as the key constituent of information. These conceptions however evade the definition of meaning or reduce it to a technical concept of system semantics (Floridi, 2011) independent of any informer or informee, neglecting entirely its individual, subjective dimension.

We argue that an important property of a natural mind has been missed out by contemporary information theorists, i.e. affect that sits behind the subjective dimension of experience and meaning, potentially lying at the hearth of some of the current limitations in information technologies, in particular those trying to emulate intelligent agent reasoning and decision making. We believe that at least important extension or redefinition of the basic concepts in information science is needed for if we want to apply information systems to modeling reality as perceived by natural minds with significantly better outcome than it is done today, and use them as relevant tools helping us to understand natural phenomena and processes behind this reality.

1. 2. The ontology of subjectivity

Any information-theoretic framework must rely on some ontological and epistemological basis. We propose to start with a robust theory of mind, as the mind is the ultimate informer and informee. We shall briefly introduce a naturalistic theory of mind which we subscribe to. A skeptical reader may want to acknowledge that once this baseline theory is rejected our affective approach to information and knowledge representations be equally refuted. This is an inevitable consequence of choosing to set off with some axioms that help avoid ontological regressus ad infinitum. The generalized view on mind and self that we are about to introduce is in large part shared by a number of contemporary philosophers that rely on the achievements of modern science, brain science in particular.

A self is a product of a body, in Aristotelian terms a form of the body that perishes at death. Whether you define it as an enslaved transparent model of the body that a brain provides for as a tool to an organism to help it manage life (Metzinger, 2003), or as a form of a body (Aristotle, 2001) or a natural system-level capacity of the body gained in the process of evolutionary adaptation (Searle, 2004) you end up with a pretty much the same thing: a real phenomenon that is a function of a body, an account that rejects the Cartesian dualism proposing mind and body separation as different kinds.

If a minded self is a function of the body it must inherit at least some of its qualities. The embodied cognition, which is becoming the mainstream paradigm for approaching the mind-body problem in philosophy of mind and psychology, goes even further claiming that the embodied mind is largely determined by the form of a body. It is situated not only in some part of a brain, nor is limited to a brain, but involves the entire body. To anticipate over-interpretations let us make clear that a loss of a limb for instance does not of course deprives an organism of its mind or its part, but it influences profoundly and physically its brain structures representing body maps and therefore the organism’s mindbody gets changed along with its body. Similarly, intelligence is not solely a product of a brain but rather an entire body with its sensorimotor nervous system providing the ability to engage in physical interaction with the environment, conditions its proper development, particularly in children. In the contemporarily philosophy of mind such account is known as the embodied mind thesis (Varela et al., 1991). Consequently products of mind, such as a thought, must inherit body qualities as well, at least to some extent. But which are the body qualities that are likely to influence thought?

Spinoza was the one that insisted these are passions that are critical to a living body’s existence (Spinoza, 1930). Many contemporary philosophers of mind, neuroscientists and consciousness researchers subscribe to this stance. Antonio Damasio puts emotion and bodily feelings in the centre of human consciousness (Damasio, 1999), action (Damasio, 1994) and self (Damasio, 2010). Panksepp (Panksepp, 1998, 2008) pioneered with an idea that a self originates from primary affective processes, orchestrated by deep (sub-cortical), evolutionarily primitive, brain structures that human beings largely share with all other mammals. There is also rich experimental evidence coming from psychology, neurology and behavioural economics that emotions and feelings largely affect decision making and guide action.

This is where affective phenomena and their subjective appreciation by minded selves step in and make the realm of pure ideas merely an abstract concept, that has no realisation in any aspect of physical world. If so, how is knowledge possible and how it relates to subjective dimension of knowledge processing within a body?

Let us start with asserting that it is consciousness that provides the playing field for thoughts and knowledge. Knowledge, understood as representations of reality in a mindbrain (or equally – intentional states of mind), must inherit qualities of consciousness because a conscious mind is the only source of knowledge and its ultimate receiver. Anything can make any sense to anyone only once it is appreciated by a conscious mind (Searle et al., 1997). It is in consciousness where knowledge meets bodily feelings forming a self. One of the key qualities of consciousness is its unity (Tye, 2003). Consciousness unity is a property of consciousness that makes distillation of pure thought from affect barely possible, only in abstraction. It is important to realize that a thought, or more generally a conscious state of mind has both an intentional component (knowledge) and subjective, affective component constituted by bodily feelings resulting from all sorts of affects and emotions. Under the account that we are trying to make a case for, both these components together form experience.

But do we necessarily need experience as a separate concept in information science? Aristotle in his Metaphysics says that all knowledge begins with experience, which echoes in the statement: The only source of knowledge is experience, commonly attributed to Albert Einstein (e.g. Zeleny, 2002)

These two statements are often over-interpreted to claim that knowledge equals experience. Proper knowledge, episteme in Aristotelian terms, is a result of an intersubjective, social process. Only when a thought (intentional mind state) corroborates with thoughts of others it becomes a validated, true belief, but in its pure, ideal form it is only possible as abstraction. Knowledge only makes any sense to anyone, as argued earlier, when it appears in consciousness of a being as an intentional mind state. Once it reappears in someone’s consciousness, it loses its pure form and becomes intentional content of experience intrinsically coupled with the affective component. Of course, the level to which intentional state of mind is colored by affect can largely vary but in most cases it is significant, i.e. it makes a difference.

The importance of affective component of conscious experience, “staining” intentional component due to associative properties of mindbrain is largely neglected in information science and knowledge engineering. Noteworthy, various aspects of emotion and affect representation and analysis has been pursued by Natural Language Processing (NLP) and Human Computer Interaction (HCI) researchers, still a comprehensive affective theory of information powerful enough to make the cracking of human emotional communication code and proper encoding of meaning in artificial systems possible is missing to date.

1. 3. Is affect an information kind? – The affective conception of information

Panksepp finds the nature of affect as very different from other contents of mind, pointing at its evolutionary, pre-rational, ancestral origins:

Affects are not encoded as information. They are diffuse global states generated by deep subcortical brain structures, interacting with primitive viscerosomatic body (core self) representations that remain poorly mapped (Panksepp, 2008, 48).

The trouble is however, that unless affect can be decoded as information, it is of little or no use to an information scientist. Therefore the central question is whether affect can be regarded as information, or can be reduced to information.

Before we consider this, let us first see how information is currently defined under information science. By currently we mean the mainstream semantic approach in philosophy of information. Information in the semantic tradition is understood as knowledge communicated or received concerning a particular fact or circumstance. It must: (i) be about something (be intentional), as it refers to elements of the reality, (ii) have logical value, i.e. be true or false, as it fits or not the external objective reality, albeit is must not necessarily be true, (iii) make a difference, that is be new, because repetition of previously communicated information is uninformative.

Visibly, the cognitivist mindset is still largely influencing the contemporary science of mind and information science. It has contributed to the dominance of the semantic conceptions of information, which point at semantic contents as the key constituent of information. These conceptions are well denominated by standardized General Definition of Information (GDI), under which X is an instance of information, understood as semantic content, if and only if:

(1) X consists of one or more data

(2) the data in X are well-formed

(3) the well-formed data are meaningful (Floridi, 2011).

So information is basically data that has meaning, however Floridi defines the term meaningful in the following way:

“Meaningful” means that the data must comply with the meanings (semantics) of the chosen system, code or language in question (Floridi, 2010, 21).

This seems a technical tweak that allows to avoid the difficult discussion on what meaning is in first place, and referring to meta-level system rules in a generic way. One thing is clear however, that under semantic-informational approach an instance of information must have logical value, but does not have to be necessarily true and its meaning is independent of any informer or informee.

At this point, our approach significantly diverges from the semantic conceptions of information. We assume that the fact that information and knowledge can matter to anyone at all, only when these appear in a conscious mind or are otherwise appreciated by a non-deterministic biological system. Where information is limited to the inputs and outputs of deterministic systems it pertains to the realm of physics, the same way all sorts of physical forces influence plethoric inanimate matter in the universe. Only when information reaches a natural input-output system, such as a conscious mindbody, it might have any meaning. The classical Chinese room argument by Searle would apply here (Searle, 1980). The key challenge now is whether it is feasible to first define, and then represent information as appreciated by living organisms and emulate reasoning in artificial systems, such as information systems to increase the utility of such systems to conscious reasoning machines as we are.

To address the above challenge, we propose an extension of the GDI in a way that it recognizes the fact that information feels like something to the informee and therefore means something. This leads us to the affective conception of information that proposes the following. An object X is an instance of information, understood as semantic content, if and only if:

a. X consists of one or more data;

b. the data in X are well-formed;

c. the well-formed data in X are meaningful.

d. the data feels like something to the embodied mind that it appears in

e. the subjective component corresponds to the affective state of mind.

In order to satisfy d) and e) one must possess a relevant affect representation framework so that affective value could be assigned to X.

1. 4. Mainstream models for affect representation in information systems

In order to make use of the above proposed affective conception of information, we must possess means for affect representation in information systems. Meanwhile, there is no established method for affect representation in non-biological systems. Natural language, the natural knowledge representation method, comes first to mind when confronting this problem. Nonetheless, natural language even in its simplest forms is hardly conceivable to a machine, not to mention fiction or poetry that has evolved with specific purpose to communicate affective contents of mind. Besides, it often proves that even the most skillful artists fail to convey their true intentions explicitly with natural language. The root of this impossibility lies not in the lack of skill but in the inherent limitations of the language, which is an indirect representation method of mental phenomena.

The problem with talking about emotions and subjective feelings is that we lack language for their precise description. This is because it seems the complexity and richness of human experience cannot be harnessed by language, which was aptly phrased by A. N. Whitehead:

An enormous part of our mature experience cannot be expressed in words (Whitehead, 2001, 191).

Noteworthy, the problem also has its roots in the limitations of human conceptualization capacities and memory. Raffman (1995) showed in a series of highly interesting studies that humans cannot form pervasive concepts and memories about all subjective experiences, albeit one can appreciated and distinguish them momentarily.

Let us notice that language is a third-personal, inter-subjective construct that serves people to communicate, i.e. share contents of their intentional minds and act in groups. Searle argued that speaking is behaving and language is both behavioural and social phenomena, and forms of intentionality underlying language are social forms (Searle, 1983). So, the first limitation of any language in expressing affective content stems from sole fact that language is intrinsically inter-subjective, social phenomena meanwhile feelings are privately, subjectively appreciated.

Furthermore, it is increasingly believed that language is not the intrinsic form of mind intentionality (Searle, 2008). Research by Greenspan and Shanker suggests that proper acquisition of language depends on affect in first place. In other words, affect lies at the basis of mind’s intentional capacity. This is because, as the research by Greenspan and Shanker suggests, the ability to recognize and develop symbols which children acquire in early development, requires transformation of the basic emotions into a series of succeedingly more complex emotional signals (Greenspan & Shanker, 2004, 17).

Exchange of emotional signals precedes and conditions language acquisition as affective disorders such as autism hamper linguistic development in children. Single words and utterances carrying intentional contents have meaning in semantic terms which corresponds to the contents of the intentional mind state as well as a meaning in a more subjective, private dimension which is provided by remembered, accumulative affective value corresponding to these contents.

The basic emotional affects are primary brain/mind processes, similar to seeing a color. One can use a word, like “red”, as a label for a color, but this word does not explain the experience of seeing red. If someone is blind, the word “red” is meaningless. In order to explain seeing red, one must discover the neurophysiological and neurochemical causes of visual experience. Similarly, one cannot use words to explain primary-process raw emotions. Words can only be used as second-order symbols to discuss affective experiences, but they do not adequately capture the fundamental causes of feelings (Panksepp, 2008, 48).

Panksepp makes it explicit that substantive understanding of emotions cannot be generated by sole means of using the language. To talk about emotions and feelings in a precise, scientific terms, he proposes, neural criteria must be taken into account. But Panksepp makes here an important assumption that neural correlates induce similar subjective feelings across individuals of the same species.

If we find neural correlates for feeling red and these correlates are alike between the individual A and the individual B we can assume there is a quale for experiencing redness. But this is only under a supposition that neural correlates evoke similar feelings across individuals. Here we seem to be back to the root of the qualia problem, but if we manage to show experimentally that activation of certain brain areas repeatedly leads to similar introspective descriptions of the evoked feelings as well as similar other behavioural responses, the supposition would be plausible. The assumption that same neural activity repeatedly leads to same subjective feelings the qualia problem could be solved. The problem is that such experiments are currently hard to carry out as the complexity of brain activity makes it hard to extract neural correlates, that could be associated with isolated feelings in a pure form.

Taking into account the work of neurobiologists such as Panksepp, we can assert that activation of particular neural circuits does invoke similar behavioural responses in animals, also natural-language reports of people are similar. It allows us to suppose that proposed approach is at least a fair approximation. Fairness here can be linked to practical salience. Therefore the most promising way out of the linguistic deadlock is to define a formalism for standardized description of feelings, including feelings of emotions and assuming that these are interpersonally comparable based on identified neuronal correlates similar across individuals. Before we propose how this could be done let us review how affect is currently represented in information systems.

Although knowledge representation is an established discipline in artificial intelligence research and information science, representation of affect is a new concept. Queries on affect representation in mainstream scientific search engines such as Scirus or Google Scholar return few, mostly unrelated results, which suggest we are opening a new chapter in this respect. Obviously, there have been efforts aimed at representing emotions in computer systems, under a field of affective computing/reasoning that has emerged recently. Affective computing embraces the studies on computational models of human emotional processes, that mostly serve the purpose of modeling human emotional behaviour in computer and robotic systems. Affective computing is a relatively young discipline involving mostly computer scientists and cognitive psychologists that has grown out of cognitivist tradition. The cognitivist legacy of the field has had a profound impact on the shape of the mainstream theories, models and affective representation frameworks. It manifests in the popularity of the so-called appraisal-based models of emotions worked out over 80s and 90s of the 20th century by cognitive psychologists, with most prominent names including Lazarus (1991), Scherer (2001) and Frijda (1986).

The review of the affective computing literature has led us to a conclusion that neither (i) a sound, usable theory of emotion nor (ii) a formal framework to capture affective phenomena in information systems are currently in place. Apparently, the lack of those is due to a particular legacy of cognitivist thinking that has dominated the AI field. AI researchers have relied on the “armchair” type accounts of emotion provided by mainstream psychological and cognitive conceptions popular in the second part of the past century. Only recently, and surprisingly slowly, new approaches based on accumulated scientific evidence from brain science have started making the wave, and have been attracting more and more attention from information and computer scientists. Unfortunately, no substantially new paradigms have been proposed so far.

We argue that the primary reason for the lack of satisfactory affect representation framework is due to the surprising popularity of refutable cognitivist affective theoretical models. As the formal models are based on refutable theories and theoretical models of emotion and affect, they are a priori bound to failure. That is why we emphasize the need for coming up with an improved theoretical model of affect, before getting to implementation details of computational models adequate for information systems.

The study of the recent reviews of contemporary computational models of emotion, e.g. (Marsella et al., 2010; Puica & Florea, 2013) leads to a conclusion, that the dominance of the cognitivist appraisal theory tradition is still apparent. It may be useful therefore we briefly present it and discuss its main faults.

The cognitivist tradition has been shaped by four theories of emotion: (i) appraisal theory by Lazarus (1990, 2006), (ii) sequential checking theory by Scherer (Scherer et al., 2001), (iii) action tendency by Frijda (1986), (iv) the OCC model by Ortony, Clore and Collins (1988). All four have an important element in common, they treat emotion process as a cognitive process that starts with appraisal of the triggering stimulus, producing in course of conscious reasoning, behavioural or cognitive responses as process outputs.

Despite theoretical elegance and completeness of the appraisal account, it is incompatible with a bulk of neurological evidence, suggesting that affective states are triggered at the level of brain structures that are not capable of complex cognitive processing, which goal monitoring would require. It further ignores the fact that affective states that start to develop before conscious cognitive processing influence, so affect the later stage modulation in higher brain structures. This suggests that affective states a priori color beliefs which form the body of knowledge used as a basis for thinking and higher level processing. Despite that, the appraisal account still remains the dominant theory of emotion adapted by information and artificial intelligence scientists. This is also because the appraisal account gave birth to a number of emotion models that served well the purpose of emotion representation in computer systems of which a most influential example is the OCC model work out by Ortony et. al. (1988). OCC has become a structural framework for dealing with emotions as cognitive phenomena widely embraced by information scientists, AI researchers in particular. Importantly, the cognitivist account of emotion as proposed by Ortony and colleagues is however incompatible with evidence from neuroscience, suggesting that affective states are hard-wired into the evolutionarily old brain structures that are pre-propositional, unconscious and pre-cognitive.

The second group of theoretical approaches to modeling affective states comprises the so called dimensional theories (Marsella et al., 2010). The basic idea behind these accounts is that emotions are not discrete. Instead, it is believed that affective states are like vectors in multidimensional space that embrace the entire domain of possible affective states. The exact number and labels of the dimensions in the space vary from author to author, yet the most accepted and uncontroversial is the two-dimensional space, where one dimension is affective arousal and the second valence. One of the first and most influential dimensional model was proposed by Mehrabian and Russell (1974). It included three dimensions: (i) pleasure-displeasure, (ii) arousal-disarousal, and (iii) dominance-submissiveness, referred to in the literature as PAD model.

Regardless of the exact final shape of the affective dimensional space, the pivotal element of this account is the questioning that emotional programmes or affective states are natural kinds, i.e. entities that have constant properties independent of us humans, but rather resulting from the nature of things. Barrett (2006) for instance provides an overview of evidence against the view that there are kinds of emotion with boundaries that are carved in nature. So, there is no universal meaning of the term sadness or joy, as these have not objective and natural properties. Such an account contradicts however the anatomic approaches that are inspired by brain research, affective neuroscience in particular. This account pioneered by Panksepp (1998), to be referred to as the neuroscientific account of affect, is presented below.

1. 5. Affect representation model based on neuroscientific account of affect

The basic idea behind neurological account of affect is that affective states are results of neurological processes governed by brain structures that can be mapped and explained. These processes are hard-wired, if not subject to brain plasticity, and can be separated according to variety of functions they fulfill in life management of an organism. It also, at least implicitly, assumes that as equalities between these processes in brains of different individuals and sometimes across species can be identified, the subjective quality of experiences produced by these hard-wired affects are likely to be equal. This assumption has two important implications, (i) studying of brain processes behind affective states can provide us with meaningful clues on the subjective properties of these states, (ii) affective states are intersubjectively comparable, as their neuronal correlates can be objectively compared.

Affective states are non-linguistic, pre-prepositional, what does not exclude them being intentional, and thus should be described in terms of neural systems involved.

Neuroscientific account is similar to dimensional accounts in that it (i) recognizes the immediate impact of affect on behaviour, preceding cognitive appraisal, and (ii) subscribes to the principal properties of affective states that can have different subjective feeling characterized by valence and arousal. However, the key deference between these two is that cognitive neuroscience predominantly sees affective states as natural kinds, i.e. discrete phenomena that correspond to excitation or inhibition of particular neuronal systems, and a single system corresponds to a given emotion kind.

Thus, neuroscientists propose different emotional affect taxonomies. The classical one was proposed by Ekmann including six basic innate emotions: joy, distress, anger, fear, surprise, and disgust (Ekman et al., 1972). Panksepp’s more contemporary account distinguishes a different set of core emotional affects, that reflect transdiencephalic energetic action systems such as: seeking, fear, rage, lust, care, panic, and play, and defines each them in neural terms (Panksepp, 1998). It is important to highlight that brain scientists agree that there is a hierarchy of affective states. Some are primary, core, or basic emotions that are innate and which provide background for constructing higher level emotions that may be cognitively derived, learned and thus culturally determined.

It could be advanced that the dimensions are defined by core affects, meanwhile the higher-level affective states derived from the core affects, cognitively and culturally acquired and strengthened. The variety of combinations of activation of different core affect systems could be conceptualized and explained as n-dimensional affect space, where n is the number of identified core affects. This will be developed in the next section.

As we perceive experience as affectively coloured knowledge, the natural direction for searching relevant formal systems apt for representation of affect is combining the approaches of knowledge engineering with those developed under affective computing. To our knowledge there are no systems that would undertake to represent affect and knowledge on equal footing under a unified framework of experience representation. This is largely due to the domination of cognitivist standpoint which integrates emotions and feelings into the cognitive processes to which standard KR techniques are applied.

In summary, the existing computational models of affective phenomena are unsatisfactory as they rely on outdated appraisal accounts of human emotion. They evidently fail to embrace the complexity of affective dimension of experiencing by a natural agent, regardless human or animal. Furthermore, most of the models fail to propose algorithms that would link emotional responses to behaviour in a satisfactory way. There is currently no framework that could reliably predict human behaviour in affective situations. The problem is still in the lack of sound theories of human behaviour embracing both affect and cognition. Consequently, the need for more accurate emotion representation frameworks is vivid, with opportunities in application to areas such as computer games, virtual and augmented reality, information and knowledge management systems, learning and computer-human interaction.

In previous work we have proposed how experience could be represented in information systems in a way that embraces both the objective, intentional contents, and the subjective dimension of experience (Ryzko & Kaczmarek, 2011; Kaczmarek & Ryzko, 2012). A robust experience representation with a symbolic systems that could be processed in information systems, seems to be a major contemporary challenge for information science. Searching for neural correlates of subjective feelings and linking these with corresponding intentional states may be the way to move forward. The pallet of subjective phenomenal experiences once captured in neurological terms can be represented in the same way colour pallets are. This would open the way for adding an affective layer to natural language representation and processing, allowing machines to reason about experience of agents.

We argue that a model could be proposed in which feelings, including feelings of emotion, could be represented with a crafted symbolic system that builds on the inter-subjectively comparable indicators, such as activation or inhibition of relevant brain circuits. It has been built on the basis of analogies to systematic, standardized representations of reach colour patterns such as RGB or CMYK. We propose to embrace the neuroscientific account of affect by defining and tuple A which represents the subjective feeling accompanying the occurrence of the intentional content in the consciousness:

A= <v, i, m>: v V, i I, m M,

where V – valence, I – intensity, M – mode, and M is a k-combination of C, where C is an n-element set of core affects and k < n — the number of core affects involved in a compound affect.

We recognize that the affective component of an experiential state is characterized by:

a. valence, as a mindful organism can always discriminate between wanted, unwanted or neutral subjective states,

b. intensity, as there can be degrees to which these states are wanted or not

c. and finally they are characterised by a mode, as there are neurologically recognised emotions each corresponding to the activation of a particular neural circuit in the brain, or a few circuits at a time.

In line with the contemporary neurocognitive theories of emotion and affect (Panksepp, 2005) we distinguish between low-level, primordial affective states, i.e. core affects, like fear, lust, etc, and compound or high-level affects that can involve a combination of core affects. Which is why we have defined M – mode, as k-combination of the set C, where k is any integer such that k <1;n>. Noteworthy, we do not take into account to what degree each particular system corresponding to an element of C is activated. We judge valence and intensity for the elements of M only. It is in line with the account of the affective component of experience as unified and subjective, and subjectively such nuances cannot be consciously appreciated. We consider it a fair and accurate approximation.

The proposed model for experience representation challenges the mainstream affective computing accounts of emotion representation, is so far as intelligent, rational artificial agents are concerned. As we speculate that our take on representing affect and affective experience in artificial agents, for being more in line with contemporary account of consciousness, affective neuroscience and rational agency, is likely to outperform currently available approaches in emulating natural agent behaviour in information systems.

1. 6. Conclusion

Evidently, the recent discoveries in brain science have prompted an important shift in theories of human mind, natural intelligence and are driving the mainstream philosophical thought away from computer functionalism, towards a more complete and convincing account of mind and mind-body relationship. This shift in philosophical account of mind, consciousness and self will inevitably impact the way how information science does about the basic concepts that underpin its theories and applications, such as information, knowledge, experience, meaning, reason and communication. These concepts must be enriched with the subjectivity, the fact that knowledge is a representational content that matters only when it appears in mindbody of a natural agent, and this mind has an intrinsically unified subjective component to it, that is a function of the agent’s body, largely governed by affect and potentially other, yet uncovered, innate subjective phenomena.

In this paper we have proposed the affective conception of information by expanding the contemporary mainstream semantic definition of information with additional constituent: metadata that describe how information content feels like to an informee. Such information, carrying the affective content might be used for approximation of the informee experience and open the way for emulating in information systems the complete mental phenomena of the given individual, embracing both the objective and subjective dimension of mental contents that build up knowledge and experience.

References

Aristotle (2001). On the Soul: and, On Memory and Recollection. Transl. by J. Sachs. Santa Fe: Green Lion Press.

Barrett, L. F. (2006). Are emotions natural kinds? Perspectives on Psychological Science, 1(1), 28–58.

Damasio, A. R. (1994). Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York:

G.P. Putnam.

Damasio, A. R. (1999). The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of Consciousness. New York: Harcourt Brace.

Damasio, A. R. (2010). Self Comes to Mind: Constructing the Conscious Brain. New York: Pantheon Books.

Ekman, P.; Friesen, W.V.; Ellsworth, P. (1972). Emotion in the Human Face. New York: Pergamon

Press.

Floridi, L. (2010). Information: a Very Short Introduction. New York: Oxford University Press.

Floridi, L. (2011). The Philosophy of Information. New York: Oxford University Press.

Frijda, N.H. (1986). The Emotions. Cambridge: Cambridge University Press.

Greenspan, S.I.; Shanker, S. (2004). The First Idea: How Symbols, Language, and Intelligence Evolved from Our Early Primate Ancestors to Modern Humans. Cambridge: Da Capo Press.

Kaczmarek, J.M.; Ryżko, D. (2012). A framework for experience representation. In: H. Zhang, A. Hussain, D. Liu, Z. Wang (eds.) Advances in Brain Inspired Cognitive Systems. Lecture Notes in Computer Science (7366). Berlin: Springer, 223–231.

Lazarus, R.S. (1990). Emotion and adaptation. In: L.A. Pervin (ed.) Handbook of Personality: Theory and Research. New York: Guilford Press, 609–637.

Lazarus, R.S. (1991). Emotion and Adaptation. New York: Oxford University Press.

Lazarus, R.S. (2006). Stress and Emotion: A New Synthesis. New York: Springer Publishing Company.

Marsella, S.; Gratch, J.; Petta, P. (2010). Computational models of emotion. In: K.R. Scherer; T. Bänziger; E. Roesch (eds.) Blueprint for Affective Computing: A Sourcebook. Oxford: Oxford University Press, 21–41.

Mehrabian, A.; Russell, J. A. (1974). An Approach to Environmental Psychology. Cambridge: MIT

Press.

Metzinger, T. (2003). Being No One: The Self-model Theory of Subjectivity. Cambridge: MIT Press.

Ortony, A.; Clore, G.L.; Collins, A. (1988). The Cognitive Structure of Emotions. Cambridge: Cambridge University Press.

Panksepp, J. (1998). Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. New York: Oxford University Press.

Panksepp, J. (2000). Emotions as natural kinds within the mammalian brain. In: M. Lewis; J.M. Haviland-Jones (eds.) Handbook of Emotions. New York: Guilford Press, 137–156.

Panksepp, J. (2005). Affective consciousness: Core emotional feelings in animals and humans. Consciousness and Cognition, 14(1), 30–80.

Panksepp, J. (2008). The affective brain and core consciousness: How does neural activity generate emotional feelings? In: M. Lewis; J.M. Haviland-Jones; L.F. Barrett (eds.) Handbook of Emotions. New York: Guilford Publications, 47–67.

Puica, M.A.; Florea, A.M. (2012). Emotional Belief-Desire-Intention agent model: previous work and proposed architecture. International Journal of Advanced Research in Artificial Intelligence, 2(2) [online], [06-12-2013], http://thesai.org/Downloads/IJARAI/Volume2No2/Paper_1-Emotional_Belief-Desire-Intention_Agent_Model_Previous_Work_and_Proposed_Architecture.pdf

Raffman, D. (1995). On the Persistence of Phenomenology. In: T. Metzinger (eds.) Conscious Experience. Paderborn: Ferdinand Schöningh Verlag, 293–308.

Ryżko, D.; Kaczmarek, J.M. (2011). Customer experience management architecture for enhancing corporate customer centric capabilities. In: D. Ryżko; H. Rybiński; P. Gawrysiak; M. Kryszkiewicz (eds.) Emerging Intelligent Technologies in Industry. Berlin: Springer, 319–328.

Scherer, K.R.; Schorr, A.; Johnstone, T. (2001). Appraisal Processes in Emotion: Theory, Methods, Research. Oxford: Oxford University Press.

Searle, J.R. (1980). Minds, brains and programs. Behavioral and Brain Sciences, 3, 417–57.

Searle, J.R. (1983). Intentionality, An Essay in the Philosophy of Mind. Cambridge University Press.

Searle, J. R. (2004). Mind: A Brief Introduction. Oxford: Oxford University Press.

Searle, J.R. (2008). Freedom and Neurobiology: Reflections on Free Will, Language, and Political Power. New York: Columbia University Press.

Searle, J.R.; Dennett, D.C.; Chalmers, D.J. (1997). The Mystery of Consciousness. New York: New York Review of Books.

Shannon, C. (1948). The mathematical theory of communication. The Bell System Technical Journal, 27(3), 379–423.

Spinoza, B. (1930). Ethics. Oxford: Oxford University Press.

Tye, M. (2003). Consciousness and Persons: Unity and Identity. Cambridge: MIT Press.

Varela, F. J.; Thompson; E. T.; Rosch, E. (1991). The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Cambridge: The MIT Press.

Whitehead, A.N. (2001). Dialogues of Alfred North Whitehead as Recorded by Lucien Price. New Hampshire: David R. Godine.

Zeleny, M. (2002). Knowledge of enterprise: knowledge management or knowledge technology? International Journal of Information Technology and Decision Making, 1, 2, 181–207.

Afektywne ujęcie informacji oraz reprezentacja afektu w systemach informacyjnych

Abstrakt

Cel/teza: Celem publikacji jest wprowadzenie i omówienie pojęcia informacji w ujęciu afektywnym poprzez rozszerzenie współcześnie najpopularniejszego ujęcia semantycznego o dodatkowy komponent subiektywny.

Koncepcja/metody badań: Przeprowadzając analizę i krytykę, autor rozważa następujące główne pytania wynikające z tezy artykułu: (i) czy afekt jest rodzajem informacji i jeżeli tak, to o jakiej charakterystyce, (ii) czy reprezentacja afektu w systemach informacyjnych może mieć teoretyczną lub praktyczną wartość oraz w jaki sposób taka reprezentacja może być implementowana.

Wyniki i wnioski: Z powyższych rozważań wyłania się konkluzja, iż znajdujemy się na początku zmiany paradygmatu w teorii informacji i reprezentacji wiedzy, który zakłada ujęcie w teorii informacji i komunikacji aspektów afektywnych prowadząc do powstania afektywnej teorii informacji.

Oryginalność/wartość poznawcza: W artykule zaproponowano, aby afekt był postrzegany i reprezentowany jako uzupełniająca metainformacja ujmująca subiektywne doznania agenta łączące się trwale w spójnej świadomości z kognitywnymi, intensjonalnymi stanami umysłu stanowiącymi podstawę informacji w ujęciu semantycznym. Ponadto zaproponowany został model reprezentacji emocji bazujący na teoriach emocji powstałych na gruncie współczesnej neuronauki afektywnej.

Słowa kluczowe

Teoria informacji. Systemy informacyjne. Reprezentacja afektu. Obliczenia afektywne. Afektywne ujęcie informacji. Reprezentacja doświadczenia.

JAN KACZMAREK graduated from Warsaw School of Economics and is a PhD Candidate at the Institute of Information and Book Studies of the University of Warsaw. For the past 8 years he has been working on mobile information systems and technologies as research project manager and member of the board of MOST Foundation (www.most-program.org). In 2009 he started his research on the representation of the subjective, affective dimension of knowledge and experience in information systems, which resulted in a PhD thesis entitled „Experience representation in information systems”. His research interests embrace: affective neuroscience and contemporary theories of emotion, consciousness and mind, affect as the basis for language and knowledge as well as methods for representing affect in information systems. Jan Kaczmarek authored 10 publications and was technical editor of two books. His most important publications include: J.M. Kaczmarek, D. Ryżko: A Framework for Experience Representation. Advances in brain inspired cognitive systems, Lecture Notes in Computer Science (7366). Springer, 2012, 223–231; J.M. Kaczmarek, D. Ryżko: Customer Experience Management Architecture for Enhancing Corporate Customer Centric Capabilities. In: D. Ryżko, H. Rybiński, P. Gawrysiak, M. Kryszkiewicz (eds.) Emerging Intelligent Technologies in Industry. Springer 2011, 319–328; J.M. Kaczmarek, D. Ryżko: Quantifying and Optimising User Experience: Adapting AI Methodologies for Customer Experience Management. In: B. Jacobfeuerborn (ed.) Customer Experience Management – Informational Approach to Driving User Centricity. MOST Press, 2009, 19–31.

Contact to the Author: janek.kaczmarek@gmail.com

Skuteczność metod i technik badania użyteczności naukowych serwisów WWW. Wnioski z testów funkcjonalnych platformy PASSIM[1]

Małgorzata Jaskowska

Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa

Uniwersytet Jagielloński

Magdalena Wójcik

Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa

Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt

Cel/teza: Celem artykułu jest prezentacja wyników badań dotyczących skuteczności metod oceny użyteczności serwisów WWW. Przedmiotem badań była platforma PASSIM, prototyp internetowego systemu informacyjnego dla studentów i naukowców w Polsce.

Koncepcja/metody badań: Wykorzystano analizę i krytykę piśmiennictwa oraz przeprowadzono badania użyteczności platformy PASSIM wykorzystując: klasyczne testy funkcjonalne, Indirect Oral Operational Method, zogniskowany wywiad grupowy, wywiad oparty na modelu Kano, ankietę User Experience.

Wyniki i wnioski: Badania wykazały skuteczność zastosowanego narzędzia badawczego, złożonego z wzajemnie uzupełniających się metod i technik. Pozwala ono na wnioskowanie na różnym poziomie szczegółowości, począwszy od wykazu błędów i usterek (testy funkcjonalne) poprzez sugestie stosownych rozwiązań usprawniających system (IOOM), ocenę heurystyczną (focus), ocenę poziomu innowacyjności (model Kano), aż do poziomu ogólnego – odczuć i wrażeń, jakie na użytkowniku wywołuje praca z serwisem (User Experience). Wyniki wykazały nieskuteczność badań ankietowych oraz dużą efektywność ankiety User Experience wyłącznie w odniesieniu do grupy ekspertów.

Zastosowanie praktyczne: Skonstruowane narzędzie badawcze może być wykorzystane w badaniach użyteczności serwisów naukowych.

Oryginalność/wartość poznawcza: Przeprowadzone badania pozwoliły uzupełnić niedostatecznie reprezentowaną w polskiej literaturze przedmiotu problematykę badania użyteczności serwisów naukowych.

Słowa kluczowe

Doświadczenie użytkownika. Metoda badawcza. Serwis naukowy. Test funkcjonalny. Użyteczność.

Otrzymany: 10.09.2013. Poprawiony: 04.12.2013. Zaakceptowany: 09.12.2013.

1. 1. Wprowadzenie

Celem realizacji projektu SYNAT jest utworzenie „uniwersalnej, otwartej, repozytoryjnej platformy hostingowej i komunikacyjnej dla sieciowych zasobów wiedzy dla nauki, edukacji i otwartego społeczeństwa wiedzy” w Polsce (SYNAT, 2013). Zgodnie z przyjętym w projekcie harmonogramem działań, etap B25 przewidywał przeprowadzenie testów funkcjonalnych. Objęły one system PASSIM. Jest to część platformy SYNAT zawierająca specjalizowane repozytoria dziedzinowe (zob. Rysunek 1), zaprojektowana i wykonana przez zespół informatyków z Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej.

Rysunek 1. System SYNAT – schemat architektury

Źródło: (Niezgódka, 2012).

Testy funkcjonalne systemu PASSIM przeprowadzono w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Analizowany obiekt to podstawowa wersja serwisu. Nie badano jego funkcjonowania na urządzeniach innych niż komputer osobisty, ani wersji dla użytkowników niepełnosprawnych czy obcokrajowców.

1. 2. Przedmiot, problem i cel badawczy

Przedmiotem rozważań w artykule są metody i techniki badania użyteczności naukowych serwisów internetowych. Perspektywa przeprowadzenia testów funkcjonalnych serwisu PASSIM postawiła przed autorkami szereg dylematów o charakterze teoretycznym i praktycznym. Pierwszym z nich było doprecyzowanie zakresu zleconych badań. Testy funkcjonalne (ang. Functional Tests) to technika, której celem jest sporządzenie wykazu usterek i niedociągnięć serwisu, w wyniku testowania jego funkcji przez potencjalnych użytkowników. Taki efekt badania wydał się autorkom niewystarczający. Zdecydowano się na dokonanie bardziej kompleksowej oceny użyteczności (ang. usability) systemu PASSIM, pozwalającej na określenie stopnia wydajności, efektywności i satysfakcji, z jaką produkt może być używany przez określonych użytkowników dla osiągnięcia określonych celów. Obszar badawczy szerszy w stosunku do użyteczności obejmują zaś badania doświadczenia użytkownika (ang. User Experience – UX). Określenie to oznacza ogół wrażeń, jakich doświadcza konsument podczas korzystania z produktu lub usługi (Lipiec, 2010). Autorki zdecydowały się na zbadanie systemu PASSIM na poziomie uwzględniającym zarówno jego funkcjonalność i użyteczność, jak i doświadczenia użytkowników.

W związku z przyjęciem rozszerzonego poza testy funkcjonalne zakresu badań, drugą kwestią do rozstrzygnięcia był dobór najskuteczniejszych metod i technik badawczych oraz opracowanie procedury przeprowadzania badań. W piśmiennictwie przedmiotu zaznacza się, że:

Działanie skuteczne to takie, które w jakimś stopniu prowadzi do skutku zamierzonego jako cel. Miarą skuteczności jest stopień zbliżenia się do celu. Działanie jest minimalnie skuteczne wówczas, gdy przewidywana skuteczność jest na tyle duża, iż warto podjąć działanie (Wawak, 2009).

Skuteczność narzędzi zastosowanych w badaniu platformy PASSIM miała być zweryfikowana poprzez sporządzenie konstruktywnego raportu, który stanowiłby dla informatyków projektujących platformę źródło jednoznacznych wytycznych do jej udoskonalenia.

Zasadniczy problem badawczy niniejszego artykułu został sprecyzowany na etapie analizy piśmiennictwa, której celem był wybór właściwego narzędzia badań serwisu PASSIM. Masowość i rutynowość udostępniania informacji w środowisku elektronicznym przy jednoczesnym dążeniu do zapewnienia wysokiej jakości serwisów sprawia, że zagadnienia oceny poruszane są powszechnie w piśmiennictwie branżowym i naukowym z obszaru informatyki i informatologii, zarówno w obiegu formalnym, jak i nieformalnym. W obliczu bogatego dorobku piśmienniczego w tym zakresie, problemem okazał się wybór skutecznego narzędzia, które, czerpiąc z dorobku informatyki (User-Computer Interaction), będzie jednocześnie reprezentowało perspektywę informatologiczną w zakresie ugruntowanych w tej nauce prawidłowości dotyczących organizacji wiedzy, wyszukiwania informacji i zachowań użytkowników oraz będzie ukierunkowane na specyfikę serwisów naukowych.

Celem przeprowadzonych badań było określenie skuteczności i przydatności narzędzia oceny opracowanego dla potrzeb badania użyteczności platformy PASSIM oraz podobnych serwisów o charakterze naukowym. Jako cele szczegółowe przyjęto:

- – ustalenie głównych kierunków badań nad metodologicznymi aspektami testowania użyteczności serwisów internetowych oraz dokonanie charakterystyki wybranych metod i technik;

- – ocenę skuteczności wytypowanych metod i technik badawczych z punktu widzenia ich przydatności dla potrzeb realizacji projektu SYNAT oraz podobnych inicjatyw, przeprowadzona w drodze badań empirycznych;

- – scharakteryzowanie praktycznych aspektów przeprowadzania badań z udziałem użytkowników.

1. 3. Stan badań

W celu opracowania analizy stanu badań przeprowadzono systematyczne wyszukiwanie w bazach SpringerLink, Wiley Online Library, Science Direct, Library, Information Science & Technology Abstracts, w katalogach NUKAT i WorldCat, e-LIS i Google Scholar oraz bazach bibliograficznych Biblioteki Narodowej. Pod uwagę wzięto prace opublikowane w latach 2000–2013. Dokonano również przeglądu czasopism: Journal of Usability Studies, Przegląd Biblioteczny, Zagadnienia Informacji Naukowej oraz Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej za lata 2010–2012. Poszukiwano publikacji, w których głównym lub wyeksponowanym tematem badań były metody i techniki testowania użyteczności serwisów internetowych, zwłaszcza naukowych.

Analiza literatury przedmiotu pozwala stwierdzić, że problematyka badań użyteczności serwisów była tematem często poruszanym w piśmiennictwie anglojęzycznym. Analizom poddawano zarówno metodologię przeprowadzania testów, jak i praktyczne przykłady ich wykorzystywania w projektowaniu serwisów internetowych. Do najczęściej omawianych metod i technik badawczych należą: testowanie funkcjonalne (ang. Functional Testing), testowanie użyteczności (ang. Usability Testing), Multi-Criteria Usability Evaluation, ocena heurystyczna (ang. Heuristic Evaluation), testowanie w oparciu o scenariusze (ang. Scenario-Based Usability Checklist), Remote Usability Testing, Cooperative Usability Testing, Eyetracking, Thinking Aloud, Retrospective Think Aloud, PCTA (Partial Concurrent Thinking Aloud), combined method of web usability testing, GOMS analysis oraz Indirect Oral Operation Method[2].

Natomiast najczęściej omawianymi problemami związanymi z metodologią przeprowadzania badań użyteczności są:

(1) porównanie skuteczności różnych metod i technik badawczych, w tym szczególnie w opozycjach: metody heurystyczne – testy z użytkownikami, Thinking Aloud – Retrospective Thinking Aloud, Usability Testing – Remote Usability Testing (m.in. Andrzejczak & Liu, 2010; Nagle & Zietlow, 2012);

(2) specyfika badań użyteczności z udziałem niepełnosprawnych użytkowników (m.in. Schrepp, 2010; Ekşioglu, 2011);

(3) zalety badań z wykorzystaniem kilku komplementarnych metod i technik (m.in. Choi & Bakkenb, 2010; Khajoueia et. al., 2011);

(4) studia przypadków i raporty z badań użyteczności opisujące wykorzystanie różnych metod i technik badawczych (m.in. Følstada & Hornbækb, 2010.; Federici et al., 2010; Bellwood et al., 2011).

W obszarze informatologicznym cennym opracowaniem jest raport pt. Usage and Usability Assessment: Library Practices and Concerns (Troll Covey, 2002), w którym autorka szczegółowo omawia metody badawcze wykorzystywane w bibliotekach do badania użyteczności ich stron internetowych, katalogów OPAC, kolekcji cyfrowych i baz danych. Za D. Troll Covey wymienić należy: ankiety (ang. Surveys), grupy fokusowe (ang. Focus Groups), User Protocols, oceny heurystyczne (ang. Heuristic Evaluations), Paper Prototypes and Scenarios. Wartościowym okazał się też tekst pt. Usability Evaluation of a Research Repository and Collaboration Web Site (Zhang et al., 2013) ze względu na swoją aktualność oraz związek z problematyką repozytoriów naukowych. Autorzy prezentują w nim przegląd badań użyteczności repozytoriów naukowych z ostatnich lat.

Analiza stanu badań wykazała niedostatek polskich publikacji z dziedziny bibliologii i informatologii, związanych z metodologią przeprowadzania testów funkcjonalnych. Problematyka użyteczności serwisów internetowych była najczęściej poruszana w kontekście badania ich jakości oraz analizowana, jako element procesu projektowania zorientowanego na użytkownika. Jednym z pierwszych tekstów jest artykuł R. Sapy (Sapa, 2002). Najciekawsze z punktu widzenia celów niniejszego artykułu okazały się prace P. Marca, w których autor charakteryzuje podstawowe założenia testów funkcjonalnych oraz opisuje praktyczne aspekty ich wykorzystania w badaniu użyteczności serwisów internetowych (Marzec, 2007, 2008, 2009). Prace tego autora okazały się być jednymi z nielicznych polskich publikacji z dziedziny bibliologii i informatologii, poruszających problematykę wykorzystania testów funkcjonalnych w ocenie użyteczności serwisów internetowych. Dużym zainteresowaniem autorów cieszy się tematyka badania jakości bibliotek cyfrowych, w szczególności kryteria oceny oraz jakości systemów informacyjno-wyszukiwawczych.

W konstruowaniu narzędzia służącego do przeprowadzenia badań empirycznych platformy PASSIM ostatecznie najbardziej przydatne okazało się kilka tekstów. Podstawą opracowania scenariusza testów funkcjonalnych były prace: J. Nielsena i H. Lorangera (Nielsen & Loranger, 2007), S. Kruga (2005, 2010), M. Kasperskiego i A. Boguskiej-Torbicz (Kasperski & Boguska-Torbicz, 2008) oraz Ch. Bastiona (Bastion, 2010). Procedurę badania techniką Indirect Oral Operation opracowano na podstawie artykułu M. Hori, Y. Kihara i T. Kato, w którym szczegółowo omówione są praktyczne aspekty jej przeprowadzania oraz korzyści wynikające z jej zastosowania (Hori et al., 2011). Podstawę opracowania procedury badawczej wywiadów fokusowych stanowił artykuł pt. How Do Consumers Search For And Appraise Health Information on the Worldwide Web? Qualitative Study Using Focus Groups, Usability Tests, and In-Depth Interviews (Eysenbach & Köhler, 2002) oraz artykuł pt. User Participation in Requirements Elicitation Comparing Focus Group Interviews and Usability Tests for Eliciting Usability Requirements for Medical Equipment: a Case Study (Garmera et al., 2004). Kwestionariusz UX badania platformy PASSIM został przygotowany na podstawie opracowania pt. Construction and evaluation of a user experience questionnaire (Laugwitz et al., 2008). Pomysł na przeprowadzenie wywiadu w oparciu o model Kano zaczerpnięto z pracy pt. Usability Evaluation Methods for a Scientific Internet Information Portal (Hellmers et al., 2012).

1. 4. Narzędzie badawcze

Analiza literatury przedmiotu pozwoliła wytypować spośród opisywanych metod i technik badawczych te, które wydały się potencjalnie najskuteczniejsze w badaniu użyteczności platformy PASSIM, a także najciekawsze oraz możliwe do zrealizowania i wzajemnie się uzupełniające. User Experience Professionals’ Association porządkuje w czterech grupach metody oceny użyteczności wykorzystywane w środowisku zewnętrznym w stosunku do tego, gdzie powstaje system. Są to:

(1) Usability Testing with Users

(2) Usability Inspection Methods

(3) Questionnaire and Survey Methods

(4) Evaluate Usage of an Existing System (Usability Body..., 2012).

Skonstruowane przez autorki narzędzie badawcze składa się z technik reprezentujących trzy pierwsze grupy. Spośród ujętych w grupie pierwszej wybrano klasyczne testy funkcjonalne z udziałem użytkowników, a także ich dodatkowy wariant: Indirect Oral Operation Method. Z kolei druga grupa była reprezentowana poprzez badania fokusowe z heurystyczną oceną serwisu; trzecia natomiast poprzez ankietę UX oraz wywiad oparty na modelu Kano.

Zrezygnowano z zastosowania metod z grupy czwartej (np. Web Analitycs, Clicktracking czy Eyetracking), wymagających specjalistycznego oprogramowania.

Dobór różnorodnych metod i technik badawczych miał na celu z jednej strony zwiększenie skuteczności badania platformy PASSIM, z drugiej zaś – umożliwienie porównania efektywności zastosowanych instrumentów. Poniżej przedstawiono krótkie ich charakterystyki.

4.1. Testy funkcjonalne

Testy funkcjonalne (TF) są obecnie istotnym etapem projektowania serwisów internetowych, pozwalającym na identyfikowanie ewentualnych błędów badanego systemu oraz wytypowanie obszarów, w których użytkownicy najczęściej napotykają na trudności. Przedmiotem badania są funkcje systemu, zdefiniowane w jego dokumentacji. Przeprowadzanie testów z udziałem rzeczywistych lub potencjalnych użytkowników daje projektantom możliwość stałego doskonalenia projektu i lepszego dopasowania jego funkcjonalności do potrzeb, umiejętności i przyzwyczajeń odbiorców (Kasperski & Boguska-Torbicz, 2008). Badania jakościowe, w odróżnieniu od ilościowych opierają się na niewielkiej liczbie uczestników i systematycznych powtórzeniach testów. Plan przeprowadzania badań przewiduje ich jedną rundę miesięcznie, z trzema użytkownikami. Zdaniem S. Kruga, pierwszych trzech użytkowników ma dużą szansę wykryć większość najistotniejszych problemów związanych z testowanymi zadaniami (2010, 47). Z kolei badania J. Nielsena i T. Landauera wykazały, że pięciu uczestników testów wystarcza, aby uzyskać informację o 85% błędów występujących w projekcie (Kasperski & Boguska-Torbicz, 2008, 271). TF przeprowadzane są najczęściej w specjalnie przygotowanym pomieszczeniu, np. laboratorium komputerowym, zapewniającym użytkownikom dostęp do sprzętu komputerowego oraz odpowiedni komfort pracy. W testach każdorazowo biorą udział: jeden użytkownik, moderator badania oraz jeden lub kilku obserwatorów. Istotą testów funkcjonalnych jest obserwowanie i rejestrowanie zachowań użytkowników w trakcie wykonywania przez nich zadań, w których wykorzystują oni funkcje analizowanego systemu. Sesja testowa trwa zwykle około jednej godziny i odbywa się według przygotowanego wcześniej scenariusza, obejmującego opis zachowania moderatora, skrypt zadań dla użytkownika oraz charakterystykę wszystkich elementów istotnych w procesie badania. Sesje mogą być – za zgodą użytkownika – nagrywane w formacie audio i wideo. Często wykorzystywane są również programy rejestrujące ruchy kursora na ekranie oraz programy pozwalające na udostępnianie w czasie rzeczywistym, na innych urządzeniach (np. na komputerach obserwatorów) obrazu akcji podejmowanych na komputerze użytkownika. W trakcie trwania testu użytkownicy mogą być zachęcani do głośnego wyrażania swoich myśli i odczuć związanych z użytkowaniem badanego systemu (technika Thinking Aloud), co pozwala moderatorowi i obserwatorom lepiej zrozumieć zachowanie użytkowników (Krug, 2005, 2010).

Testy funkcjonalne systemu PASSIM przeprowadzono w czerwcu 2013 r. w trakcie indywidualnych sesji z udziałem potencjalnych użytkowników serwisu PASSIM. Jest on w założeniu skierowany do szerokiej publiczności – głównie środowiska akademickiego – studentów, pracowników naukowych i dydaktycznych, bibliotekarzy. Do uczestnictwa w jego badaniu zaproszono zatem: dwóch studentów I roku studiów na kierunku informacja naukowa i bibliotekoznawstwo Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego (INiB); trzech studentów III roku studiów tego samego kierunku (absolwentów kursów ogólnych i specjalistycznych z zakresu wyszukiwania informacji w Internecie, przygotowujących prace licencjackie, z czym związana jest konieczność poszukiwania specjalistycznych informacji); jednego uczestnika studiów doktoranckich i jednego pracownika IINiB.

Badanie właściwe poprzedzono pilotażem przeprowadzonym na małej grupie użytkowników, co pozwoliło na wprowadzenie drobnych korekt w scenariuszu i udoskonalenie projektu badania.

Schemat przeprowadzania testów funkcjonalnych obejmował trzy główne etapy:

(1) Rozmowa wstępna z uczestnikiem badania (przed rozpoczęciem badania), na którą składało się:

a. przedstawienie celu i sposobu przeprowadzania testów,

b. poinformowanie o czasie przewidzianym na przeprowadzenie badania, miejscu odbywania i wynagrodzeniu za uczestnictwo w badaniu,

c. poinformowanie o formie rejestrowania przebiegu badania oraz uzyskanie pisemnej zgody testera na nagrywanie badania,

d. wypełnienie przez uczestnika badania ankiety określającej poziom kompetencji informacyjnych, doświadczenie w korzystaniu ze źródeł informacji online oraz przyzwyczajenia w zakresie wyszukiwania informacji naukowej.

(2) Badanie właściwe – wykonywanie przez uczestników badania zadań praktycznych, sprawdzających funkcjonalność platformy PASSIM (zob. aneks). Zestaw składał się z 11 zadań, zgrupowanych w 5 obszarach: wyszukiwanie informacji przed i po zalogowaniu się do systemu; własna przestrzeń robocza; komunikacja i współpraca; dodawanie zasobów; własne repozytorium. Zadania odzwierciedlały wszystkie funkcje, jakie oferował system PASSIM w dniu badania. Jednorazowo wykonanie zadań zajęło każdemu z użytkowników około 30 minut.

(3) Rozmowa podsumowująca (po zakończeniu badania):

a. swobodna rozmowa o wrażeniach związanych z korzystaniem z platformy,

b. wypełnienie ankiety podsumowującej,

c. wypełnienie ankiety UX,

d. wywiad według modelu Kano,

e. podziękowanie za udział w badaniu,

f. wręczenie upominków/wynagrodzenia uczestnikom.

Testerom zapewniono odpowiednie warunki pracy: klimatyzowane, jasne i przestronne laboratorium, wysokiej jakości sprzęt komputerowy i poczęstunek. W trakcie sesji testowych, przeprowadzające badania autorki pełniły na zmianę role moderatora i obserwatora. Wszystkie sesje były za zgodą uczestników nagrywane w formacie audio. Za pomocą specjalnego oprogramowania rejestrowano także operacje wykonywane na komputerze przez testerów (program Ashampo Snap) oraz udostępniano obraz ekranu obserwatorowi znajdującemu się w innym pomieszczeniu (program UltraVNC Viewer). Obserwator monitorował pracę testerów, zwracając szczególną uwagę na czas i sposób wykonania zadań, podczas gdy moderator koncentrował się głównie na śledzeniu werbalnych i niewerbalnych komunikatów ze strony uczestników oraz dbał o prawidłowy przebieg sesji. Po zakończeniu właściwego badania uczestnicy wypełniali krótki kwestionariusz podsumowujący, ankietę UX oraz odpowiadali na pytania przygotowane w oparciu o model Kano. Byli również zachęcani do swobodnej rozmowy na temat wrażeń związanych z korzystaniem z platformy.

Przeprowadzenie testów funkcjonalnych platformy PASSIM okazało się być zadaniem trudniejszym i bardziej czasochłonnym niż zakładano. Opracowanie koncepcji badania i przygotowanie odpowiednich narzędzi wymagało zapoznania się z obszerną literaturą przedmiotu, prezentującą zarówno teoretyczne, jak i praktyczne spojrzenie na tę problematykę oraz zaadaptowania zaobserwowanych dobrych praktyk do badania platformy PASSIM przy uwzględnieniu jej specyfiki. Rozwiązania wymagały także następujące kwestie organizacyjne:

- – pozyskanie uczestników badania – przekonanie zarówno pracowników, jak i studentów do poświęcenia czasu poza godzinami pracy/nauki,

- – ustalenie dogodnych terminów przeprowadzania sesji testowych, uwzględniających zarówno preferencje uczestników testów, jak i warunki lokalowe,

- – zapewnienie dostępności sal przystosowanych do przeprowadzania sesji testowych,

- – przygotowanie sal,

- – dobór i zainstalowanie odpowiedniego oprogramowania, współpraca z informatykiem,

- – testowanie sprzętu oraz ustalenie zakresu jego obsługi przez moderatora i obserwatora.

W trakcie przeprowadzania testów funkcjonalnych autorki przyjęły następujący schemat działania. Moderator, prowadzący według przyjętego scenariusza sesję z uczestnikiem testu, odpowiadał za prawidłowy jej przebieg, w tym: przedstawiał założenia badania, uzyskiwał zgodę użytkownika na rejestrowanie sesji, nagrywał za pomocą dyktafonu przebieg rozmowy z użytkownikiem oraz udostępniał sygnał z komputera użytkownika obserwatorowi, przedstawiał uczestnikowi kolejne zadania do wykonania, pobudzał do werbalizacji odczuć związanych z korzystaniem z systemu, po zakończeniu badania przedstawiał użytkownikowi dodatkowe ankiety do wypełnienia, dziękował za udział w badaniu i wręczał upominek. Obserwator, znajdujący się w osobnym pomieszczeniu, śledził przebieg sesji i sporządzał szczegółowe notatki, w tym: zwracał uwagę na sposób i czas wykonania zadań oraz notował swoje wątpliwości i pytania, które pod koniec sesji testowej przedstawiał użytkownikowi, dołączając do moderatora w sali, w której odbywały się testy. Obserwator odpowiadał również za kwestie techniczne związane z rejestracją przebiegu sesji w formie nagania wideo.

Sprawne przeprowadzanie sesji testowych wymagało od moderatora i obserwatora dobrej koordynacji działań oraz ścisłego przestrzegania ustalonej procedury badawczej. Przydatne okazało się korzystanie z opracowanego scenariusza przeprowadzania sesji testowej, co z jednej strony gwarantowało niezakłócony przebieg pojedynczych sesji, z drugiej zapewniało porównywalność badań prowadzonych przez autorki, pełniące wymiennie role moderatora i obserwatora. Doświadczenia związane z prowadzeniem sesji testowych pozwalają sądzić, że tego rodzaju badania powinny być prowadzone przez zespoły złożone co najmniej z dwóch osób. W literaturze przedmiotu dopuszcza się niekiedy pełnienie przez jedną osobę funkcji moderatora i obserwatora, co zdaniem autorek nie jest jednak dobrym rozwiązaniem. Obserwator śledzący w neutralnym otoczeniu poczynania użytkowników jest w stanie precyzyjnie wskazać wszystkie elementy sprawiające trudność testerom i sporządzić szczegółowe notatki, czego nie zdoła zrobić moderator skupiony na interakcji z użytkownikiem i monitorujący prawidłowy przebieg sesji.

4.2. Indirect Oral Operation Method

Wariantem klasycznych testów funkcjonalnych jest technika Indirect Oral Operation (IOO), stosowana w celu ułatwienia uczestnikom badania werbalizacji swoich odczuć. Wprawdzie w trakcie klasycznych testów funkcjonalności zachęca się uczestników do głośnego informowania moderatora o podejmowanych akcjach oraz śmiałego wyrażania odczuć związanych z korzystaniem z analizowanego systemu, jednak ze względu na specyfikę sytuacji, w której przeprowadzane są testy (obce otoczenie, stres związany z udziałem w badaniu), ich uczestnicy mogą odczuwać dyskomfort utrudniający im prowadzenie ciągłej narracji. Technika IOO jest w literaturze przedmiotu przedstawiana jako jedno z rozwiązań usprawniających komunikację uczestników z prowadzącymi badanie. W sesji testowej, obok uczestnika, moderatora i obserwatora, udział bierze jeszcze operator, czyli osoba, która wykonuje działania na komputerze według wskazówek uczestnika. Cechą charakterystyczną IOO jest zatem założenie, że uczestnik testu nie wykonuje samodzielnie zadań korzystając z komputera, a jedynie przekazuje ustne instrukcje operatorowi. Technika ta skłania uczestników do większej aktywności werbalnej i stanowi ciekawy przykład modyfikacji klasycznych testów użyteczności (Hori et al., 2011).

W badaniu funkcjonalności platformy PASSIM, test techniką IOO przeprowadzono z udziałem jednego uczestnika (pracownika INiB UJ, doświadczonego zarówno w obcowaniu z podobnymi systemami, jak i w ich ocenie), w celu sprawdzenia jej przydatności na potrzeby badania serwisów naukowych. W trakcie badania jedna z autorek pełniła jednocześnie funkcję moderatora i obserwatora, druga zaś wcieliła się w rolę operatora.

4.3. Zogniskowany wywiad grupowy – badania fokusowe

Zogniskowany wywiad grupowy jest metodą badań jakościowych, stosowaną szczególnie często w analizach rynku oraz badaniach opinii publicznej (Maison, 2001). Istotą organizacji grup fokusowych jest stworzenie sytuacji, w której badacz może jednocześnie prowadzić rozmowę z grupą respondentów. Główną zaletą badań fokusowych jest możliwość rejestrowania swobodnych i spontanicznych wypowiedzi respondentów, którzy wchodzą ze sobą w interakcje i konfrontują swoje opinie w toku dyskusji (Lisek-Michalska & Daniłowicz, 2007). Badanie fokusowe daje więc badaczowi nie tylko możliwość poznania indywidualnych opinii respondentów, uzyskanych w toku rozmowy z prowadzącym badanie, ale także, a może przede wszystkim, umożliwia pogłębienie wywiadu o nowe aspekty będące rezultatem wzajemnych interakcji między uczestnikami spotkania.

W badaniach użyteczności, grupy fokusowe są organizowane przede wszystkim w celu pozyskania opinii klientów na temat koncepcji produktu, jego głównych cech i funkcji. Przydatność organizowania grup fokusowych w badaniach użyteczności bywa jednak kwestionowana przez praktyków (Jardanowski, 2010; Kozłowska, 2007). W wielu opracowaniach podkreśla się różnice między badaniem opinii użytkowników (np. w trakcie zogniskowanych wywiadów grupowych), a obserwowaniem ich rzeczywistych zachowań w zetknięciu z produktem w trakcie testów funkcjonalnych, wskazując na większą przydatność tych ostatnich. W testach platformy PASSIM badanie fokusowe przeprowadzono w grupie czterech ekspertów – pracowników naukowych i dydaktycznych, specjalistów posiadających bogate doświadczenie w zakresie wyszukiwania informacji za pośrednictwem zróżnicowanych systemów i narzędzi. Uczestnicy badania zostali poproszeni o samodzielne rozwiązanie przesłanych im zadań (zob. aneks) z wykorzystaniem platformy PASSIM, a następnie o podzielenie się w trakcie dyskusji refleksjami wynikającymi z tej pracy. Zadbano o zapewnienie odpowiednich warunków odbywania spotkania, co zdaniem specjalistów wpływa na skuteczność metody (Kasperski & Boguska-Torbicz, 2008, 264). Autorki badania pełniły rolę moderatorów spotkania, zachęcając uczestników do swobodnego prezentowania opinii oraz stymulując przebieg dyskusji poprzez zadawanie dodatkowych pytań. Czynnikiem decydującym o sukcesie badań okazał się właściwy dobór ekspertów posiadających odpowiednie kompetencje. Uczestnicy badania przyszli na spotkanie przygotowani. Każdy z nich wykonał skrupulatnie przesłane zadania (niektórzy narzekali nawet, że wniknięcie w problem zajęło im ilość czasu znacznie przewyższającą oczekiwania), mieli przygotowane (niektórzy spisane) uwagi, opinie i wnioski, wypowiadali się chętnie. Dyskusja przez cały czas jej trwania (90 minut) była ożywiona. Przebieg dyskusji został udokumentowany w formie pisemnych notatek oraz nagrania audio.

4.4. User Experience

W klasycznych badaniach użyteczności serwisów WWW, przedmiotem oceny jest poziom ich efektywności (ang. Effectivness) i wydajności (ang. Efficiency) oraz stopień satysfakcji użytkownika (ang. Satisfaction) (Oztekin et al., 2009). Dopełnieniem badań uwzględniających wymienione elementy mogą być badania percepcji/postrzegania serwisów przez użytkowników. Badania takie stają się coraz bardziej popularne. Uwzględnia się w nich zarówno założenia, jak i oczekiwania użytkowników w stosunku do poddawanego ocenie serwisu oraz wrażenia i emocje, jakie wywołuje kontakt z nim, określane łącznie jako „doświadczenie użytkownika” (ang. User Experience) (Hellmers et al., 2012; Berg & Thomaschewski, 2010). W analizowanym przez autorki piśmiennictwie metodologicznym, opisywano wykorzystanie elektronicznej wersji kwestionariusza (Hellmers et al., 2012). Zapewne w przypadku większej liczby uczestników ułatwia ona analizowanie wyników. Autorki zdecydowały się na kwestionariusze wydrukowane. Uczestnicy badania zostali poproszeni o ocenę stopnia atrakcyjności, niezawodności, wydajności, nowatorstwa, klarowności i stymulacji platformy PASSIM. Każda z wymienionych cech, doprecyzowana przez 5–6 określeń, była poddawana ocenie użytkowników w 7-stopniowej skali (zob. Rysunek 2).

Rysunek 2. Kwestionariusz oceny User Experience

Opracowano na podstawie Laugwitz et al., 2008, 75.

4.5. Model Kano

Model Kano (MK) jest teorią rozwoju produktu i zadowolenia klienta opracowaną w 1980 r. przez zespół pod kierownictwem Noriaki Kano. Sklasyfikował on preferencje klientów w pięciu kategoriach: atrakcyjny (ang. Attractive); oczekiwany (ang. Dimensional); konieczny (ang. Must-Be); obojętny (ang. Indifferent); porażka (ang. Reverse) (Witell et. al., 2013).

Jednym z podstawowych założeń MK jest zmienność wymagań klientów w czasie. Wraz z jego upływem nowatorskie i atrakcyjne atrybuty produktu są kopiowane przez konkurencyjne firmy/podmioty. Te tzw. czynniki „zachwycające” powszednieją i stają się atrybutami oczekiwanymi, następnie zaś czynnikami pożądanymi, by w końcowej fazie stać się czynnikami zniechęcającymi. Z tego powodu monitoring opinii i oczekiwań klientów może być źródłem przewagi rynkowej, o czym piszą Grudowski i Dębowski:

Z powodu presji konkurencji i jej zdolności do naśladownictwa konieczne jest stałe unowocześnianie produktów i usług (...). Przetrwanie na rynku i sukces zależą od zdolności do odkrywania nieuświadamianych potrzeb klientów i zamiany ich na cechy własnych produktów. Opisanie potrzeb i oczekiwań klientów w kategoriach Kano dostarcza wiele informacji pozwalających na wyciąganie cennych wniosków (Grudowski & Dębowski, 2012, 79).

W badaniu użyteczności naukowych serwisów WWW, model Kano został zastosowany przez zespół: Hellmers, Thomaschewski, Holt i Wreidt (Hellmers et al., 2012).

W badaniu platformy PASSIM zaproponowano wykorzystanie MK w celu określenia na ile, zdaniem doświadczonych użytkowników systemów elektronicznych, jest to system nowatorski pod względem zawartości i formy. Zastosowanie tego narzędzia było uzasadnione o tyle, że w swoim założeniu platforma SYNAT miała być innowacyjnym narzędziem służącym polskiej nauce, uwzględniającym nie tylko paradygmat nauki otwartej, ale też wysokie wymagania jej przyszłych użytkowników, obcujących na co dzień z systemami reprezentującymi najwyższe standardy. Za każdym razem, po zakończeniu sesji testowej lub fokusowej, moderator przeprowadzał wywiad z uczestnikiem badania i wypełniał kwestionariusz Kano bazując na udzielanych odpowiedziach. Zadawano pytanie o to, jakie funkcje/cechy serwisu użytkownik uważa za:

- – atrakcyjne (wyróżniają serwis na tle innych, nie są zwyczajne – niespodziewanie zachwycają),

- – oczekiwane (powodują zadowolenie gdy są spełnione i niezadowolenie, gdy są niespełnione),

- – konieczne (są brane za pewnik gdy są spełnione, lecz wywołują krytykę, gdy nie są spełnione),

- – obojętne (nie są dobre ani złe, nie prowadzą ani do satysfakcji, ani do niezadowolenia),

- – porażkę (ocena subiektywna).

Ta część badania nie okazała się łatwa dla użytkowników, zwłaszcza dla studentów. Potrafili oni wymienić bez trudu tylko funkcje oceniane skrajnie, a więc te, które wywoływały entuzjazm i te, które odbierano jako porażkę. W przypadku dużych trudności z udzieleniem odpowiedzi, moderator zadawał pytanie pomocnicze o to, który ze znanych sobie systemów użytkownik odbiera jako bardziej satysfakcjonujący od platformy PASSIM, a który mniej i dlaczego. Uzasadniając swoją odpowiedź, użytkownik najczęściej wymieniał właśnie cechy serwisu odbierane jako porażka lub sukces.

1. 5. Ocena skuteczności narzędzia badawczego

Przeprowadzone badania pokazały, że przyjęta w badaniu platformy PASSIM koncepcja szerokiego zakresu, uwzględniającego zarówno ocenę funkcji serwisu, jego użyteczności, jak i doświadczenie użytkowników, a także wykorzystanie narzędzia badawczego złożonego z różnych, bardziej i mniej popularnych metod i technik badawczych, okazała się słuszna. Każdy z elementów badania uzupełnił raport końcowy o nowe wnioski, ujmujące zagadnienie z rozmaitych perspektyw.

Najbardziej skuteczną techniką okazały się klasyczne testy funkcjonalne z udziałem użytkowników. Obserwowanie użytkowników w trakcie wykonywania praktycznych zadań przy użyciu platformy PASSIM pozwoliło precyzyjnie i obiektywnie wskazać jej obszary wymagające poprawy. Efekt badania przyjął formę wykazu usterek i uwag, zgłoszonych przez uczestników testów lub dostrzeżonych przez obserwatora i moderatora, dotyczących wszystkich badanych funkcji (wyszukiwanie informacji przed i po zalogowaniu się do systemu; własna przestrzeń robocza; komunikacja i współpraca; dodawanie zasobów; własne repozytorium). Zostały one następnie przekazane zespołowi informatyków odpowiedzialnych za realizację platformy PASSIM. Technika Indirect Oral Operational okazała się być interesującym, choć niepozbawionym wad sposobem badania użyteczności serwisów. Specyficzny sposób wykonywania zadań przez uczestników – poprzez ustne przekazywanie poleceń operatorowi badania – zgodnie z oczekiwaniem zdecydowanie pobudzał proces werbalizacji myśli i ułatwiał poznanie odczuć użytkownika. Jednocześnie sztuczność sytuacji (brak możliwości używania przez testera klawiatury i myszki, inny kąt widzenia ekranu itp.) powodowała jednak wydłużenie i skomplikowanie procesu rozwiązywania zadań, co może wypaczać wyniki badania. Efektem tego etapu był wykaz zarejestrowanych w czasie jego trwania usterek i niedociągnięć badanego systemu oraz wykaz sugestii, co do możliwych rozwiązań ulepszających system. Ta ostatnia wartość była trudna do osiągnięcia w czasie zwykłych testów funkcjonalnych, ponieważ wówczas użytkownicy, skupieni na rozwiązywaniu zadań, nie byli chętni do jednoczesnego werbalizowania swoich odczuć i uwag, pomimo, że byli do tego systematycznie zachęcani. Lista usterek systemu skierowana do zespołu informatyków została dzięki temu w każdym punkcie uzupełniona o wykaz sugerowanych, alternatywnych rozwiązań usprawniających system.

Krytykowana przez praktyków Usability technika badań fokusowych okazała się być w przypadku badania platformy PASSIM dobrym sposobem poznania szczegółowych opinii użytkowników na temat użyteczności badanego systemu. O jej przydatności zadecydował w dużej mierze dobór uczestników grupy fokusowej – specjalistów mających bogate doświadczenie w użytkowaniu systemów podobnych do analizowanego oraz wiedzę na temat metodyki oceny heurystycznej. Autorki, mając świadomość ograniczeń związanych z prowadzeniem badań użyteczności w formie organizacji grup fokusowych, przychylają się jednak do stwierdzenia, że prawidłowo przeprowadzone badania fokusowe z udziałem specjalistów z danej dziedziny mogą być postrzegane jako cenne uzupełnienie testów funkcjonalnych. Efektem końcowym tego badania było sporządzenie zestawienia szczegółowych uwag odnotowanych w trakcie indywidualnej pracy z systemem oraz opinii i ocen pochodzących z oceny heurystycznej, wyrażonych w czasie dyskusji.

Rozwinięciem raportu końcowego zawierającego wnioski z testów funkcjonalnych i badań fokusowych, był wynik badania ankietowego, przeprowadzonego z wykorzystaniem kwestionariusza User Experience (UX). Analiza kwestionariuszy wypełnionych przez uczestników badania okazała się cennym uzupełnieniem sporządzonego przez autorki raportu, umożliwiającym dopełnienie go o podsumowujące opinie na temat systemu i opis odczuć towarzyszących pracy z nim. Schemat wnioskowania można było rozpocząć od opinii o systemie (User Experience), by następnie przejść do potwierdzających je dowodów w postaci nierozwiązanych lub błędnie rozwiązanych przez testerów zadań (testy funkcjonalne). Jednakże prawidłowość tę odnotowano jedynie w grupie ekspertów – dojrzałych użytkowników systemów informacyjnych. Kwestionariusz okazał się natomiast mało przydatnym narzędziem w grupie studentów. Zderzenie wyników badań pochodzących z TF z opiniami wyrażonymi przez nich w UX pokazało, że pomimo wyraźnych trudności z realizacją zadań, studenci mieli skłonność do wystawiania systemowi pozytywnych ocen. Kwestionariusz był dla studentów zdecydowanie zbyt długi i zbyt szczegółowy oraz nie do końca zrozumiały. Narzędzie to mogłoby być jednak przydatne w zmodyfikowanej i uproszczonej formie lub wypełniane przy asyście moderatora, podobnie jak w przypadku modelu Kano.

Interesującym elementem badania użyteczności platformy PASSIM był również wywiad przeprowadzony w oparciu o model Kano. Dotyczy to tylko przypadku, gdy kwestionariusz był wypełniany przez moderatora badania, na podstawie odpowiedzi udzielanych przez uczestników. Próby samodzielnego wypełniania kwestionariusza przez użytkowników kończyły się porażką. Sformułowania użyte w kwestionariuszu (przejęte przez autorki z oryginalnego modelu), bez odpowiedniego komentarza ze strony moderatora, były niezrozumiałe dla uczestników badania. Zabiegiem usprawniającym to badanie mogłoby być w przyszłości zredukowanie zaproponowanych kryteriów oceny z pięciu do trzech, np.: niezadowolenia, zachwytu i pożądania (Grudowski & Dębowski, 2012). Wnioski wyciągnięte z badania Kano również stały się cennym uzupełnieniem raportu końcowego. Ocena taka jest bardziej szczegółowa od opinii na temat całego systemu, wyrażonych w kwestionariuszu UX. Tutaj poszczególne funkcje systemu, które użytkownicy mieli okazję poznać w testach funkcjonalnych, zostały przez nich ocenione w skali od najbardziej atrakcyjnych do uznanych za porażkę. W raporcie końcowym umieszczono wykaz funkcji, które po dopracowaniu mogą stanowić o innowacyjności systemu.

Przeprowadzone badanie ujawniło słabość ankiety, jako techniki zbierania danych o użyteczności serwisów WWW. Użytkownicy często nie byli w stanie dokładnie określić elementów sprawiających problem w obsłudze systemu lub też odpowiedzi udzielane w ankiecie różniły się od stanu faktycznego np. użytkownicy deklarowali brak problemów przy wykonywaniu zadań, których w rzeczywistości nie byli w stanie ukończyć.

1. 6. Wnioski

Przetestowanie własnego narzędzia badawczego podczas analizy platformy PASSIM, skonstruowanego w wyniku wnikliwej analizy wykorzystywanych na podobnym gruncie metod i technik badawczych, doprowadziło autorki do potwierdzenia jego skuteczności. Przy uwzględnieniu ulepszeń, będzie ono z pewnością wykorzystywane w dalszych etapach badania jakości platformy PASSIM. Analiza praktycznych aspektów prowadzenia badań użyteczności pokazała, że sprawne zorganizowanie testów funkcjonalnych wymaga uważnego zapewnienia właściwych warunków organizacyjnych i technicznych oraz skoordynowanej pracy przynajmniej dwóch członków zespołu badawczego, działających zgodnie z wcześniej opracowanym scenariuszem.

Podsumowując rezultaty analizy organizacji i realizacji badań użyteczności platformy PASSIM można stwierdzić, że przeprowadzanie testów funkcjonalnych z udziałem potencjalnych użytkowników (studentów, pracowników, bibliotekarzy) powinno być obowiązkowym i szeroko praktykowanym elementem projektowania naukowych serwisów WWW.

Wyniki badań potwierdziły słuszność pierwotnego założenia, że serwis naukowy powinien być projektowany, a przynajmniej oceniany, z perspektywy informatologicznej. W raporcie końcowym wykazano niedociągnięcia systemu PASSIM w zakresie wyszukiwania informacji i organizacji wiedzy, przy jednoczesnym braku zarzutów do informatycznej strony serwisu.

Bibliografia

Andrzejczak, Ch.; Liu, D. (2010). The effect of testing location on usability testing performance, participant stress levels, and subjective testing experience. Journal of Systems and Software, 83(7), 1258–1266.

Bastion, Ch. (2010). Usability testing: a review of some methodological and technical aspects of the method. International Journal of Medical Informatics, 79, 18–23.

Bellwood, P.; Neuhaus, P.; Juhra, C. (2011). Adapting usability testing techniques to gather user requirements: An illustrative proposal. Studies in Health Technology and Informatics, 164, 213–218.

Berg, G.; Thomaschewski, J. (2010). Joy-of-Use in wissenschaftlichen Portalen. In: J. Hellmers; T. Wriedt; J. Thomaschewski (eds.) Symposium Wissenschaftliche Portale und Informationsnetz-werke. Bremen: Institut für Werkstofftechnik, 8–15.

Choi, J.; Bakkenb, S. (2010). Web-based education for low-literate parents in Neonatal Intensive Care Unit: Development of a website and heuristic evaluation and usability testing. International Journal of Medical Informatics, 79(8), 565–575.

Ekşioglu, M. et. al. (2011). Heuristic evaluation and usability testing: case study. Internationalization, Design and Global Development, 6775, 143–151.

Eysenbach, G.; Köhler, Ch. (2002). How do consumers search for and appraise health information on the world wide web? Qualitative study using focus groups, usability tests, and in-depth interviews. British Medical Journal, 324, 573–577.

Federici, S.; Borsci, S.; Stamerra, G. (2010). Web usability evaluation with screen reader users: implementation of the partial concurrent thinking aloud technique. Cognitive Processing, 11(3), 263–272.

Følstada, A.; Hornbækb, K. (2010). Work-domain knowledge in usability evaluation: Experiences with Cooperative Usability Testing. Journal of Systems and Software, 83(11), 2019–2030.

Garmera, K.; Ylvénb, J.; Karlsson, M. (2004). User participation in requirements elicitation comparing focus group interviews and usability tests for eliciting usability requirements for medical equipment: a case study. International Journal of Industrial Ergonomics, 33(2), 85–98.

Grudowski, P.; Dębowski, J. (2012). Metoda Kano w ocenie i analizie satysfakcji klienta. Pieniądze i Więź, 1(54), 82–87.

Hellmers, J.; Thomaschewski, J.; Holt, E-M.; Wriedt, T. (2012). Usability evaluation methods for a scientific internet information portal. Journal of Universal Computer Science, 8(10), 1308–1322.

Hori, M.; Kihara, Y.; Kato, T. (2011). Investigation of indirect oral operation method for think aloud usability testing. In: M. Kurosu (ed.) Human Centered Design: Second International Conference, HCD 2011,held as part of HCI International 2011, Orlando, Fl, USA, July 9–14, 2011 : proceedings. Heidelberg: Springer, 38–46.

Jardanowski, P. (2010). Badanie użyteczności a badanie rynku [online], Blog Symetria [15.06.2013], http://symetria.pl/blog/artykuly/badanie-uzytecznosci-a-badanie-rynku/

Kasperski, M.; Boguska-Torbicz, A. (2008). Projektowanie stron WWW. Użyteczność w Praktyce. Gliwice: Helion.

Khajouei, R.; Hasman, A.; Jaspers, M.W.M. (2011). Determination of the effectiveness of two methods for usability evaluation using a CPOE medication ordering system. International Journal of Medical Informatics, 80(5), 341–350.

Kozłowska, M. (2007). Testy użyteczności to nie fokusy, naprawdę! [online], Web Usability. Użyteczność i dostępność [15.06.2013], http://www.webusability.pl/2007/01/24/testy-uzytecznosci-to-nie-fokusy-naprawde/

Krug, S. (2005). Nie każ mi myśleć: o życiowym podejściu do funkcjonalności stron internetowych. Gliwice: Helion.

Krug, S. (2010). Przetestuj ją sam! O funkcjonalności stron internetowych. Gliwice: Helion.

Laugwitz, B.; Held, T.; Schrepp, M. (2008). Construction and evaluation of a user experience questionnaire. In: A. Holzinger (ed.) HCI and Usability for Education and Work: 4th Symposium of the Workgroup Human-Computer Interaction and Usability Engineering of the Austrian Computer Society, USAB 2008, Graz, Austria, November 20–21, 2008: proceedings. Berlin: Springer-Verlag, 63–76.

Lipiec, M. (2010). Problemy z terminologią – User Experience Design: Projektowanie Interakcjii Użyteczność [online]. User experience design [7.07.2013], http://uxdesign.pl/problemy-z-terminologia/

Lisek-Michalska, J.; Daniłowicz, P., red. (2007). Zogniskowany wywiad grupowy. Studia nad metodą. Łódź: Wydaw. UŁ.

Maison, D. (2001). Zogniskowane wywiady grupowe: jakościowa metoda badań marketingowych. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN.

Marzec, P. (2007). Testy użyteczności w ocenianiu jakości serwisów internetowych bibliotek akademickich. Zagadnienia Informacji Naukowej, 1(89), 15–25.

Marzec, P. (2008). Testy użyteczności serwisu internetowego Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Przegląd Biblioteczny, 76(2), 260–275.

Marzec, P. (2009). Możliwości wykorzystania oceny użyteczności w jakościowych badaniach serwisów internetowych bibliotek akademickich. W: M. Fedorowicz & D. Degen (red.) Od książki dawnej do biblioteki wirtualnej: przeobrażenia bibliologii polskiej: na marginesie trzydziestolecia Instytutu Informacji Naukowej Bibliologii UMK w Toruniu. Toruń: Wydaw. Naukowe UMK, 265–278.

Nagle, M.; Zietlow, E. (2012). An Exploratory Comparison of Two Website Usability Testing Methods: Concurrent Think-Aloud and Eye-Tracking with Retrospective Think-Aloud. Baltimore, MD: University of Baltimore.

Nielsen, J.; Loranger, H. (2007). Optymalizacja funkcjonalności serwisów internetowych. Gliwice: Helion.

Niezgódka, M. (2012). Otwartość w nauce: szanse, wyzwania – sytuacja w Polsce 2012 [online], [09.07.2013], http://www.icm.edu.pl/c/document_library/get_file?uuid=4efcb61e-be45-4484-a72f-2b87e93c3a9c&groupId=10128

SYNAT (2013). O projekcie [online]. SYNAT. System Nauki i Techniki [15.06.2013], http://www.synat.pl/osynat

Oztekin, A.; Nikov, A.; Zaim, S. (2009). UWIS: An assessment methodology for usability of web-based information systems. Journal of Systems and Software, 82(12), 2038–2050.

Sapa, R. (2002). Jakość serwisów WWW bibliotek akademickich – usability test. Biuletyn EBIB

31(2) [online], [21.07.2013], http://www.nowyebib.info/biuletyn-ebib/31/a.php?sapa

Schrepp, M. (2010). GOMS analysis as a tool to investigate the usability of web units for disabled users. Universal Access in the Information Society, 9(1), 77–86.

Słownik wyrażeń związanych z testowaniem. Wersja 2.2. (2012). [online], [10.07.2013], http://testerzy.pl/materialy/AKTUALNY_slownik_testerski_PL.pdf

Smilgin, R. (2012). Typy testów [online]. Testerzy.pl [02.12.2012], http://www.testerzy.pl/artykuly/typy-testow

Troll Covey, D. (2002). Usage and Usability Assessment: Library Practices and Concerns. Washington: Digital Library Federation Council on Library and Information Resources.

Turner, N.B. (2011). Librarians do it differently: comparative usability testing with students and library staff. Journal of Web Librarianship, 5(4), 286–298.

Usability Body of Knowledge (2012). User Experience Professionals’ Association [online], [27.12.2012], http://www.usabilitybok.org/

Wawak, S. (2009). Skuteczność. W: Encyklopedia Zarządzania. [online], [21.07.2013], http://mfiles.pl/pl/index.php/Skuteczność

Wittel, L.; Löfgren, M.; Dahlgaard, J. J. (2013). Theory of attractivequality and theKano methodology – the past, the present, and the future. Total Quality Management & BusinessExcellence, 24(11), 1241–1252.

Zhang, T.; Maron, D. J.; Charles, Ch. C. (2013). Usability evaluation of a research repository and collaboration web site. Journal of Web Librarianship, 1, 58–82.

Aneks

Zadania do wykonania przez uczestników testów funkcjonalnych

Wykaz funkcjonalności

platformy PASSIM

Zadania do wykonania

przez uczestników testów

Wyszukiwanie zbiorów przed i po zalogowaniu się do systemu

1

a

wybiera kontekst pracy, np.: wydzielone repozytorium

wybierz repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego jako obszar dalszej pracy

2

a

wyszukuje zbiory z użyciem wyszukiwania prostego we wszystkich typach zbiorów

posługując się wyszukiwaniem prostym znajdź zbiory^1 dotyczące tematu „ochrona przyrody”; podaj liczbę znalezionych elementów

b

wyszukuje zbiory z użyciem wyszukiwania prostego w obrębie jednej dyscypliny

ogranicz wynik do „matematyka nauki przyrodnicze” ; podaj liczbę znalezionych elementów

c

następnie zawęża wyniki wyszukiwania przy użyciu filtrów fasetowych (typ główny, typ zasobu, data, autor, dziedzina nauki)

ogranicz wynik do czasopism elektronicznych (jako typu zasobu^2) i ochrony środowiska (jako dziedziny nauki); podaj liczbę znalezionych elementów

3

a

loguje się do systemu

zarejestruj się i zaloguj w platformie

b

wybiera kontekst pracy, np.: wydzielone repozytorium

upewnij się, że jesteś w repozytorium UJ

Wyszukiwanie zbiorów przed i po zalogowaniu się do systemu

4

a

wyszukuje zasoby z użyciem wyszukiwania prostego we wszystkich typach zbiorów

znajdź zbiory dotyczące „zanieczyszczeń”; podaj liczbę znalezionych elementów

b

zawęża wynik do typu zasobu

zawęź wynik do dokumentów (typ zasobu) i „nauki o środowisku” (dziedzina nauki); podaj liczbę znalezionych elementów

c

zawęża wynik do podtypu zasobu

spośród zebranych dokumentów wybierz tylko „e-książkę”; podaj liczbę znalezionych elementów

d

zapisuje zapytanie

zapisz zapytanie i sprawdź, czy działa

e

eksportuje wynik

wyeksportuj wynik wyszukiwania

5

a

wyszukuje zasoby z użyciem wyszukiwania zaawansowanego

posługując się wyszukiwaniem zaawansowanym odszukaj dokument „Stan środowiska w Polsce” z 2011 r. i umieść go w drugim folderze

b

śledzi graf zależności

prześledź graf zależności dokumentu

Własna przestrzeń

6

a

tworzy i edytuje własny profil

utwórz własny profil

7

a

organizuje własną przestrzeń roboczą

utwórz 2 foldery porządkujące dane w twojej przestrzeni platformy PASSIM

b

umieszcza w przestrzeni roboczej znalezione zbiory

użyj zapisanego zapytania, wynik umieść w jednym z utworzonych folderów

Komunikacja i współpraca

8

a

przegląda istniejące grupy

znajdź grupę naukową zajmującą się globalnym ociepleniem

b

dołącza do grupy

dołącz do grupy

c

przegląda foldery grupy i nazwane zapytania

przeglądnij foldery i nazwane zapytania grupy

9

a

zakłada grupę

załóż grupę osób zainteresowanych tematyką jakości systemu PASSIM

b

dodaje foldery

dodaj foldery

c

dodaje zbiory do folderów

wynik zapisanego wcześniej zapytania umieść w folderze grupy

Dodawanie zasobów

10

a

dostarcza własne zbiory – cudzy artykuł

wprowadź opis artykułu na temat globalnego ocieplenia:

Globalne ocieplenie: co na to nauka? / William Collins, Robert Colman, James Haywood, Martin R. Manning, Philip Mote // Świat Nauki. – 2007, nr 9, s. 32–41

b

dostarcza własne zbiory – własny tekst

dodaj własny tekst (jako niepublikowany) i nadaj uprawnienia do czytania i edycji jednemu z członków założonej przez siebie grupy

c

importuje zbiory do systemu

zaimportuj zbiór

d

sprawdza indeksowanie

dokonaj kontroli indeksowania

e

usuwa wprowadzone przez siebie zbiory

usuń jeden z dodanych zbiorów

Własne repozytorium

11

a

tworzy własne repozytorium

utwórz własne repozytorium

Źródło: opracowanie własne.

The effectiveness of Methods and Techniques Used in Research on the Usability of Scientific Websites.Conclusions from the Usability Tests of the PASSIM Platform[3]

Abstract

Purpose /thesis: The aim of this paper is to present the results of the research on the effectiveness of evaluation methods used for website usability assessment. The website assessed is PASSIM platform – a prototype of online information system addressed to Polish students and scientists.

Approach/methods: The authors use the critical analysis of the literature and test PASSIM platform with classic usability tests, Indirect Oral Operational Method, focused group interviews, interviews based on Kano Model and User Experience survey.

Results and conclusions: The study proves the effectiveness of the research tool consisting of complementary methods and techniques. The tool in question enables inferring at various specificity levels, starting from the lists of errors and flaws (usability testing) through improvement suggestions (IOOM), heuristic evaluation (focused group interviews) and innovation level assessment (Kano model) to the general level of experience and impressions gained by the users while working with the website (User Experience). The results of the research show a general ineffectiveness of surveys and considerable efficiency of User Experience survey only when applied to the group of experts.

Practical implications: The research tool used in this case may be applied in the usability tests of other scientific websites.

Originality/value: The study significantly supplements the discussion on scientific website usability testing, the issue largely underrepresented in Polish literature.

Keywords

Research method. Scientific websites. Usability tests. User experience

Dr MAŁGORZATA JASKOWSKA – adiunkt w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obecnie prowadzi badania w zakresie modeli wartościowania informacji przez użytkowników. Najważniejsze publikacje: M. Jaskowska: Potrzeba, trudności i formy przekazywania wiedzy i umiejętności w zakresie bibliograficznych systemów informacyjno-wyszukiwawczych studentom – przedstawicielom „pokolenia google”. W: J. Franke (red.) BIBLIOGRAFI@: Źródła – Standardy – Zasoby. Warszawa: Wydaw. SBP, 2013, 311–320; M. Jaskowska, M. Próchnicka, A. Korycińska-Huras: Zachowania informacyjne autorów prac licencjackich z zakresu informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Tendencje w wykorzystaniu źródeł elektronicznych i drukowanych. W: K. Migoń, M. Skalska-Zlat (red.): Uniwersum piśmiennictwa wobec komunikacji elektronicznej. Wrocław: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009, 291–311; M. Jaskowska, M. Próchnicka, A. Korycińska-Huras: Bibliografia jako źródło informacji naukowej – w opinii studentów. W: J. Woźniak-Kasperek, M. Ochmański (red.): Bibliografia. Warszawa: Wydaw. SBP, 2009, 233–259.

Kontakt z autorem: malgorzata.jaskowska@uj.edu.pl

Dr MAGDALENA WÓJCIK – asystent w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej zainteresowania badawcze obejmują problematykę nowych form komunikacji w Internecie, w tym szczególnie mediów społecznościowych i ich związków z działalnością instytucji książki. Najważniejsze publikacje: M. Wójcik: Promocja literatury w Internecie. Przegląd Biblioteczny, 2010, 4, 460–475; M. Wójcik: Użytkownicy serwisów społecznościowych poświęconych literaturze. Przegląd Biblioteczny, 2012, 2, 222–240; M. Wójcik: Literatura na temat bibliotek cyfrowych – analiza bibliometryczna. W: M. Janiak, M. Krakowska, M. Próchnicka (red.) Biblioteki cyfrowe. Warszawa: Wydaw. SBP, 284–294.

Kontakt z autorem: magda.wojcik@uj.edu.pl

1 Badania będące przedmiotem artykułu zostały przeprowadzone w ramach projektu „Utworzenie uniwersalnej, otwartej, repozytoryjnej platformy hostingowej i komunikacyjnej dla sieciowych zasobów wiedzy dla nauki, edukacji i otwartego społeczeństwa wiedzy”, realizowanego w ramach strategicznego programu badań naukowych i prac rozwojowych pt. „Interdyscyplinarny system interaktywnej informacji naukowej i naukowo-technicznej”. Czas trwania projektu: 2010–2013. Nazwa instytucji finansującej: Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, w ramach kosztów bezpośrednich przewidzianych w budżecie K/PBR/000008.

2 Polskie wersje nazw podano za Słownikiem wyrażeń związanych z testowaniem (Słownik..., 2012). Nazwy metod nieujętych w tym Słowniku pozostawiono w oryginalnym brzmieniu.

3 The research discussed in this paper was conducted as a part of the project: „Utworzenie uniwersalnej, otwartej, repozytoryjnej platformy hostingowej i komunikacyjnej dla sieciowych zasobów wiedzy dla nauki, edukacji i otwartego społeczeństwa wiedzy (Creating universal, open hosting and communication repository platform for web knowledge resources for science, education and open society of knowledge)” implemented within the strategic research and development program “Interdyscyplinarny system interaktywnej informacji naukowej i naukowo-technicznej (Interdisciplinary system of interactive scientific and technical information)”. Project duration: 2010-2013. Financing institution: Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (Polish National Center for Research and Development), within direct costs included in the budget K/PBR/000008.

1 Zbiory (określenie umowne na potrzeby testu) – wszystkie zasoby włączone do platformy, bez względu na typ.

2 Zasób (określenie użyte w systemie) – jeden z typów zbiorów.

Geografia wydawnicza książek w Polsce (1999–2010)

Jadwiga Sadowska

Zakład Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa

Uniwersytet w Białymstoku

Abstrakt

Cel/teza: Celem artykułu jest przedstawienie geografii wydawniczej książek w Polsce w latach 1999–2010 (od ostatniego podziału administracyjnego kraju) według województw.

Koncepcja/metody badań: Zastosowaną metodą badawczą jest analiza liczby tytułów książek zawartych w Ruchu Wydawniczym w Liczbach – oficjalnym roczniku polskiej statystyki wydawniczej.

Wyniki i wnioski: Na podstawie list rangowych produkcji poszczególnych typów książek pokazano zróżnicowanie terytorialne produkcji wydawniczej książek w Polsce. Stwierdzono, że największym ośrodkiem wydawniczym jest województwo mazowieckie i Warszawa, choć jej udział powoli zmniejsza się na rzecz innych miast. Kolejne miejsca zajmują: województwo małopolskie (Kraków), śląskie (Katowice), wielkopolskie (Poznań), dolnośląskie (Wrocław). Najniższe wskaźniki wydawnicze mają województwa: lubuskie (Zielona Góra), opolskie (Opole), warmińsko-mazurskie (Olsztyn), podlaskie (Białystok). Widoczny jest powolny proces decentralizacji wydawniczej.

Oryginalność/wartość poznawcza: Przedstawione źródłowe dane statystyczne dotyczące produkcji książek w ujęciu geograficznym, chronologicznym i typologicznym dokumentują zmiany zachodzące na polskim rynku wydawniczym. W dotychczasowym piśmiennictwie brak jest tego typu analizy dotyczącej okresu 1999–2010.

Słowa kluczowe

Geografia wydawnicza Polski (1999–2010), Książki w Polsce (1999–2010), Ruch Wydawniczy w Liczbach, Statystyka książek w Polsce (1999–2010).

Otrzymany: 28.08.2013. Poprawiony: 08.11.2013. Zaakceptowany: 12.11.2013.

1. 1. Wprowadzenie

Geografia wydawnicza (określana też jako topografia wydawnicza, topografia ruchu wydawniczego) (Nowak, 2003), bada terytorialny (przestrzenny) zasięg produkcji wydawniczej dokumentów, głównie książek i prasy[1]. Badania mogą obejmować poziom światowy, krajowy lub regionalny. Analiza miejsc wydania pozwala określić udział poszczególnych regionów i miejscowości w produkcji wydawniczej w danym roku, a analizy wieloletnie pokazują tendencje wydawnicze na określonym terytorium. Geografia wydawnicza dokumentuje stan liczbowy produkcji wydawniczej i jako taka jest przedmiotem badań bibliologicznych, natomiast jej pogłębioną interpretacją mogą zająć się kulturoznawcy, historycy, socjologowie. W krajach o gospodarce wolnorynkowej geografia wydawnicza jest odzwierciedleniem aktywności kulturalnej, naukowej i ekonomicznej społeczności lokalnych oraz instytucji związanych z książką na danym terenie. W krajach o rynku sterowanym, geografia wydawnicza w jakimś stopniu odzwierciedla politykę kulturalną i naukową państwa wobec regionów w określonym czasie[2].

Badania geografii wydawniczej, zwłaszcza uwzględniające aspekt historyczny i porównawczy, poszerzają wiedzę nie tylko o wielkości i rozmieszczeniu produkcji wydawniczej, lokalizacji instytucji wydawniczych, ale określają też poziom kultury piśmienniczej, infrastruktury kulturalnej, oświatowej i naukowej na danym terenie. Metoda topograficzna może być wykorzystywana szczególnie w badaniach bibliologicznych odnoszących się do świata książki w konkretnych miejscowościach czy regionach. O możliwościach zastosowania tej metody pisze Maria Kocójowa, odwołując się do swoich doświadczeń badania książki w Krakowie w drugiej połowie XIX w. (Kocójowa, 1995). W przypadku geografii wydawniczej dotyczącej regionu, dobrym źródłem badawczym są podmiotowe bibliografie regionalne i lokalne, które rejestrują publikacje powstające na jakimś terenie lub w danej miejscowości, a także wszelkiego rodzaju bibliografie księgarskie i katalogi wydawnicze.

Historyczna geografia wydawnicza, odtwarzająca lokalizację oficyn wydawniczych i drukarń w powiązaniu z repertuarem wydawniczym, daje obraz kształtowania się ośrodków kultury książki w kraju. Taki całościowy ogląd geografii wydawniczej w Polsce międzywojennej daje opracowanie Niny Kraśko pt. Instytucje wydawnicze w II Rzeczypospolitej, która w aneksie 3: Geografia instytucji wydawniczych zamieściła dane liczbowe dotyczące dorobku wydawniczego poszczególnych instytucji w podziale na województwa i miejscowości (Kraśko, 2001, 223–233).

Podstawą badań geografii wydawniczej są spisy bibliograficzne publikowanych dokumentów (narodowe, regionalne i lokalne), księgi akcesyjne i katalogi bibliotek, katalogi wydawnicze, spisy statystyczne, informatory adresowe dotyczące wydawców czy księgarzy.

Źródłem do badań produkcji wydawniczej w Polsce od pół wieku jest rocznik statystyczny Ruch Wydawniczy w Liczbach, opracowywany w Bibliotece Narodowej i ukazujący się od 1955 r. Zawarte w nim dane liczbowe oparte na bieżącej bibliografii narodowej, stanowią oficjalną statystykę państwową produkcji wydawniczej. Jest ona obliczana na podstawie egzemplarza obowiązkowego wpływającego do Biblioteki Narodowej i analizowana z autopsji według przyjętych kryteriów formalnych i treściowych.

Ruch Wydawniczy w Liczbach zawiera dane dotyczące wydawców, liczby tytułów wydawnictw zwartych i ciągłych, wysokości ich nakładu, miejsca wydania, liczby wydań, przekładów, typów publikacji i języka. Informacje o książkach w danym roku przedstawione są w postaci 26 tabel odnoszących się do książek ogółem, książek naukowych, zawodowych, podręczników szkolnych, książek popularnych, literatury pięknej. Wydawnictwa ciągłe przedstawione są w postaci 13 tabel odnoszących się do gazet i czasopism, a te z kolei analizowane są w podziale na poszczególne typy czasopism. Uzupełnieniem (10 tabel) są zestawienia retrospektywne od 1944 r.

Jednym z kryteriów jest miejsce wydania dokumentu. Odpowiednie tabele (tabela 2: Książki według miejsca wydania oraz tabela 29: Gazety i czasopisma według miejsca wydania) zawierają dane odnoszące się do liczby tytułów wydawnictw zwartych i ciągłych w poszczególnych województwach oraz miastach wojewódzkich. Pozwalają one analizować geografię wydawniczą w danym roku oraz w dłuższym czasie, praktycznie jednak w okresach odpowiadających podziałom administracyjnym kraju. Ostatni podział administracyjny Polski pochodzi z 1999 r., a jego rezultatem było utworzenie 16 województw w miejsce poprzednich 49 istniejących w latach 1975–1998. Są one zróżnicowane zarówno pod względem powierzchni, liczby ludności, jak też infrastruktury gospodarczej, kulturalnej, oświatowej, naukowej. Znajduje to odzwierciedlenie również w działalności wydawniczej.

Na podstawie obserwacji, z dużym prawdopodobieństwem można wskazać województwa i miejscowości, które w Polsce mają najwyższą produkcję wydawniczą. Bez wątpienia jest to Warszawa i województwo mazowieckie oraz Kraków i województwo małopolskie. Obserwacje, choć może i trafne, nie są jednak wystarczające do potwierdzenia rzeczywistego stanu rzeczy, odzwierciedlonego w liczbie wydawanych tytułów w poszczególnych regionach. Niewątpliwie, od 1990 r. trwa w Polsce decentralizacja rynku wydawniczego, wydawcy przenoszą się do mniejszych ośrodków, zmienia się udział poszczególnych regionów i miast w globalnej produkcji wydawniczej. Zjawisko to jednak przebiega niejednolicie. Dlatego podjęcie tematu geografii wydawniczej w Polsce wydaje się interesujące, pozwoli bowiem odpowiedzieć bardziej precyzyjnie i wiarygodnie na pytanie o tendencje rozwojowe rynku wydawniczego w poszczególnych województwach, miastach i regionach Polski w ostatnich kilkunastu latach.

Celem artykułu jest analiza produkcji wydawniczej książek w Polsce w ujęciu terytorialnym (regionalnym), chronologicznym i typologicznym (książki naukowe, popularne, literatura piękna). Punktem wyjścia są dane dotyczące liczby tytułów wydawanych książek zawarte w Ruchu Wydawniczym w Liczbach. Efektem są listy rangowe województw wskazujące ich miejsce w globalnej produkcji wydawniczej książek w kraju. W artykule nie podjęto spraw związanych z analizą wysokości nakładów, ani też sprzedażą książki w poszczególnych województwach. Nie starano się też wnikać w uwarunkowania ekonomiczne, które również rzutują na rynek wydawniczy. Ten aspekt polskiego rynku wydawniczego w powiązaniu z wysokością produktu krajowego (PKB) był przedmiotem badania P. Nowaka (2003).

1. 2. Produkcja wydawnicza książek w województwach

Liczba wydawanych rocznie książek w poszczególnych województwach jest zróżnicowana, a na lokalizację oficyn wydawniczych mają wpływ czynniki ekonomiczne, kulturalne, naukowe, które pobudzają aktywność czytelniczą. Widać to zwłaszcza w przypadku piśmiennictwa naukowego w miastach, w których istnieją ośrodki akademickie. Nie bez znaczenia jest też tradycja wydawnicza i tu w znacznie lepszej sytuacji są regiony i miasta, w których w okresie powojennym powstawały wydawnictwa niż te, w których tej tradycji nie było. Do regionów o mniejszej tradycji należą województwa wschodnie (podlaskie, podkarpackie), z wyjątkiem lubelskiego, województwa północne (zachodniopomorskie, warmińsko-mazurskie), z wyjątkiem pomorskiego (Gdańsk), a także województwo świętokrzyskie czy lubuskie. Do 1989 r., tj. do czasu istnienia w Polsce scentralizowanego rynku wydawniczego, oficyny wydawnicze zlokalizowane były głównie w wielkich miastach. Najwięcej było w Warszawie. Tu w okresie PRL ukazywało się ok. 70% wszystkich wydawanych książek. Jednak w kolejnych latach udział Warszawy w produkcji wydawniczej systematycznie malał, obniżając się do poziomu 36.5% w 2010 r. Drugie miejsce zajmował Kraków z produkcją wydawniczą ok. 5%, która w 2010 r. wzrosła dwukrotnie (11.3%). W innych liczących się ośrodkach wydawniczych: Poznaniu, Wrocławiu i Łodzi, w ciągu ostatniego półwiecza nie nastąpiły jakieś radykalne zmiany (zob. Tabela 1).

Tabela 1. Zmiany ilościowe i procentowe tytułów książek wydanych w poszczególnych miastach w latach 1960, 1970, 2010

Miasto

Liczba tytułów książek

ogółem w latach

Udział procentowy miast

w produkcji książek w latach

1960 (ogółem 6879)

1970 (ogółem 10.038)

2010 (ogółem 29.539)

1960

1970

2010

Kraków

320

559

3347

4.7

5.6

11.3

Łódź

200

289

705

2.9

2.9

2.4

Poznań

355

431

1904

5.2

4.3

6.4

Warszawa

4980

6890

10768

72.4

68.6

36.5

Wrocław

255

516

1039

3.7

5.1

3.5

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach 1944–1973: zestawienia retrospektywne, tabela 3: Tytuły książek oraz gazet i czasopism według miejsca wydania oraz Ruch Wydawniczy w Liczbach 2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Od 1990 r. zauważalna jest stopniowa decentralizacja rynku wydawniczego. Ciągle jednak większość wydawców związana jest z wielkimi miastami, tutaj bowiem mieszczą się instytucje naukowe (szkoły wyższe, instytuty, towarzystwa naukowe), a także wyspecjalizowane wydawnictwa (techniczne, ekonomiczne, medyczne, rolnicze, prawnicze, szkolne). Warto jednak zauważyć, że zmieniają się proporcje wydawanych książek przez firmy wydawnicze i inne instytucje na korzyść tych pierwszych. I tak w 1980 r. proporcja ta wynosiła: 48.8% – wydawcy, 51.2% inne instytucje; w 1990 – 45.2% : 54.8%, w 1995 – 65.6% : 34.4%, w 2010 – 62.2% : 37.8%[3].

Istnieją znaczne rozbieżności między województwami w wysokości produkcji wydawniczej w liczbach bezwzględnych oraz ich udziale procentowym w stosunku do ogółu tytułów książek wydawanych w kraju. Na ogół w województwach o niższej produkcji wydawniczej liczba wydawanych tytułów zwiększa się nawet dwukrotnie, ale ich udział procentowy pozostaje niemal na niezmienionym poziomie, co jest skutkiem zwiększającej się liczby tytułów książek ogółem. Największym producentem jest województwo mazowieckie, w tym Warszawa. Stąd pochodzi około 40% wszystkich wydawanych w Polsce książek z okresu 1999–2010. Drugim województwem o wysokim wskaźniku (13%) jest województwo małopolskie, kolejne miejsca zajmują województwa: śląskie (7.7%), wielkopolskie (7.2%), dolnośląskie (5.1%). Najniższe wskaźniki (średnio poniżej 500 książek rocznie i poniżej 2% udziału globalnego) mają województwa: lubuskie, opolskie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie, podlaskie, podkarpackie. Między 2.5 a 4% mieszczą się województwa: świętokrzyskie, łódzkie, lubelskie, pomorskie, kujawsko-pomorskie (zob. Tabela 2).

Tabela 2. Suma tytułów książek w poszczególnych województwach i udział procentowy województw w produkcji książek ogółem w latach 1999–2010

Województwo

(wg listy rangowej liczby tytułów książek)

Liczba tytułów książek 1999–2010 (ogółem w kraju 278 216)

Udział procentowy województw w produkcji książek

Średnia roczna tytułów książek (w kraju 23 184.7)

1. Mazowieckie

115676

41.6

9639.7

2. Małopolskie

36300

13.0

3025.0

3. Śląskie

21294

7.7

1774.5

4. Wielkopolskie

20102

7.2

1675.2

5. Dolnośląskie

14187

5.1

1182.2

6. Kujawsko-pomorskie

11007

4.0

917.2

7. Pomorskie

10301

3.7

858.4

8. Lubelskie

10077

3.6

839.7

9. Łódzkie

7790

2.8

649.2

10. Świętokrzyskie

7029

2.5

585.7

11. Podkarpackie

5924

2.1

493.7

12. Podlaskie

5002

1.8

416.8

13. Zachodniopomorskie

4976

1.8

414.7

14. Warmińsko-mazurskie

3678

1.3

306.5

15. Opolskie

2566

0.9

213.8

16. Lubuskie

2307

0.8

192.2

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Porównanie wskaźników procentowych tytułów książek wydawanych w miastach wojewódzkich w latach 1999 i 2010 pozwala stwierdzić, że proporcje powoli zmieniają się na korzyść mniejszych miejscowości. Nie we wszystkich jednak województwach wskaźniki te wykazują te same tendencje. W niektórych miastach wojewódzkich (Warszawa, Kraków, Opole, Poznań, Wrocław) wskaźnik wydawanych tytułów książek w stosunku do ogólnej liczby książek wydawanych w całym województwie sięgał lub nawet przekraczał 90%. Na przykładzie województwa mazowieckiego, największego producenta, widać wyraźnie, jak niewielki jest udział (10%) innych dużych miast, które w przeszłości pełniły nawet rolę miast wojewódzkich (Ostrołęka, Ciechanów, Płock, Radom, Skierniewice, Siedlce). Są jednak województwa, gdzie wskaźnik wydań w terenie wynosi 50% (woj. podkarpackie), a nawet 61% (woj. śląskie, gdzie bardzo aktywne są miasta Częstochowa i Bielsko-Biała). Około 30% tytułów wydawano poza głównymi miastami w województwach pomorskim i świętokrzyskim, około 25% w województwach: podlaskim, warmińsko-mazurskim, zachodnio-pomorskim. W 2010 r. wskaźniki te w porównaniu z 1999 r. ogólnie zmieniły się na korzyść innych miejscowości, niż miasta wojewódzkie (zob. Tabela 3).

Tabela 3. Liczba tytułów książek wydawanych w województwach w roku 1999 i 2010 i wskaźniki procentowe udziału miast wojewódzkich.

Województwo/Miasto wojewódzkie (alfabetycznie)

Liczba tytułów książek (1999)

Liczba tytułów książek (2010)

Udział procentowy miasta wojew. (1999)

Udział procentowy miasta wojew. (2010)

Dolnośląskie/Wrocław

1183/1054

1328/1039

89.1

78.24

Kujawsko-pomorskie/Bydgoszcz/Toruń*

761/249/377

1120/321/620

82.3

84.0

Lubelskie/Lublin

802/729

1129/905

91.0

80.2

Lubuskie/Gorzów Wlkp/Zielona Góra*

194/32/153

264/60/120

95.4

68.2

Łódzkie/Łódź

570/459

843/705

80.5

83.6

Małopolskie/Kraków

2188/2022

3748/3347

92.4

89.3

Mazowieckie/Warszawa

8648/8098

11948/10768

93.6

90.1

Opolskie/Opole

189/174

305/245

92.1

80.3

Podkarpackie/Rzeszów

376/189

706/348

50.3

49.3

Podlaskie/Białystok

262/200

586/450

76.3

76.8

Pomorskie/Gdańsk

672/471

1166/569

70.1

48.8

Śląskie/Katowice

1259/490

2462/707

38.9

28.7

Świętokrzyskie/Kielce

350/252

749/435

72.0

58.1

Warmińsko-mazurskie/Olsztyn

246/185

342/203

75.2

59.4

Wielkopolskie/Poznań

1365/1232

2292/1904

90.3

83.1

Zachodnio-pomorskie/Szczecin

415/318

551/415

76.6

75.3

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999 – 2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

*Województwa kujawsko-pomorskie i lubuskie mają po dwa miasta wojewódzkie, co uwzględnia Ruch Wydawniczy w Liczbach.

Tabela 3 ilustruje stosunek liczby tytułów książek wydanych ogółem w danym województwie do liczby wydanych w mieście wojewódzkim. Na podstawie przedstawionych danych można stwierdzić, że między 1999 a 2010 r. udział mniejszych miejscowości w rynku wydawniczym zwiększył się w wielu województwach: w lubuskim (o ok. 27%), pomorskim (o 21%), warmińsko-mazurskim (o 16%), świętokrzyskim (o 14%), opolskim (o 12%), dolnośląskim (ok. 11%), lubelskim (o 11%), śląskim (o 10%) i wielkopolskim (o 7%). Oznacza to, że w tych województwach nastąpiła dekoncentracja oficyn wydawniczych na korzyść mniejszych ośrodków. Na niemal niezmienionym poziomie pozostały wskaźniki procentowe w województwach: podlaskim (o 0.35%), podkarpackim (1%), zachodniopomorskim (1.3%), małopolskim (3%), mazowieckim (3%). W województwach łódzkim i kujawsko-pomorskim wystąpiła tendencja odwrotna, mianowicie udział miast wojewódzkich zwiększył się o 3% w Łodzi i 1.7% łącznie w Toruniu i Bydgoszczy.

1. 3. Książki naukowe

Wydawcami książek naukowych (w tym podręczników akademickich) są na ogół wyspecjalizowane oficyny lub instytucje naukowe, a zatem liczba wydawanych tytułów w poszczególnych województwach ma związek z infrastrukturą naukową, głównie liczbą wyższych uczelni, instytutów naukowych branżowych i PAN, towarzystw naukowych.

Tabela 4. Liczba tytułów książek naukowych (z podręcznikami akademickimi) wydanych w województwach oraz ich udział w produkcji książek w kraju w latach 1999–2010

Województwo

(wg listy rangowej liczby tytułów książek naukowych)

Liczba tytułów książek naukowych w latach 1999–2010 (ogółem w kraju 11 8650)

Udział procentowy województw w produkcji książek naukowych

Średnia roczna tytułów książek naukowych

(w kraju 9887.5)

11. Mazowieckie

40584

34.2

3382

12. Małopolskie

15516

13.1

1293

13. Śląskie

10625

9.0

885.4

14. Wielkopolskie

8341

7.0

691.0

15. Dolnośląskie

7653

6.5

637.7

16. Lubelskie

6266

5.3

522.2

17. Kujawsko-pomorskie

5883

4.9

490.2

18. Pomorskie

4770

4.0

397.5

19. Łódzkie

4247

3.6

355.6

10. Zachodniopomorskie

3172

2.7

264.3

11. Podkarpackie

2693

2.3

224.4

12. Podlaskie

2128

1.8

177.3

13. Warmińsko-mazurskie

2082

1.7

173.5

14. Świętokrzyskie

1899

1.6

158.2

15. Opolskie

1706

1.4

142.2

16. Lubuskie

1085

0.9

90.4

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Porównując wielkości wydanych książek naukowych w poszczególnych województwach w okresie 12 lat, widać wyraźnie podział na cztery grupy: a) dominujące województwo mazowieckie (34% produkcji krajowej); b) województwa, w których wydaje się rocznie od 1300 do ok. 500 (między 13 a 5%) tytułów książek naukowych (małopolskie, śląskie, wielkopolskie, dolnośląskie, lubelskie, kujawsko-pomorskie); c) województwa, które wydają średnio od 500 do ok. 200 (między 4 a 2.3%) tytułów książek rocznie (pomorskie, łódzkie, zachodniopomorskie, podkarpackie); d) województwa, w których wydaje się średnio rocznie od 200 do 100 (poniżej 2%) tytułów (podlaskie, warmińsko-mazurskie, świętokrzyskie, opolskie, lubuskie).

Dominacja województwa mazowieckiego wynika z istnienia w Warszawie największej sieci uczelnianej, instytutów PAN, instytutów branżowych, towarzystw naukowych. W drugiej grupie znalazły się województwa z wieloma szkołami wyższymi, w tym największymi uniwersytetami (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet Marii Skłodowskiej-Curie, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Uniwersytet Śląski). Trzecia i czwarta grupa obejmuje województwa posiadające wprawdzie szkoły wyższe, ale o mniejszej liczebności studentów i kadry naukowej lub o krótszej tradycji, jak Uniwersytet Opolski, Uniwersytet w Białymstoku, Uniwersytet Rzeszowski, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Uniwersytet Zielonogórski czy Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Niewątpliwie, na sytuację wydawniczą książek naukowych rzutuje też aktywność całego środowiska naukowego, w tym działalność niepublicznych szkół wyższych powstałych po 1990 r.

Tabela 5. Liczba tytułów podręczników akademickich wydanych w poszczególnych województwach oraz ich udział w produkcji podręczników akademickich w kraju w latach 1999–2010

Województwo

(wg listy rangowej liczby tytułów podręczników akademickich)

Liczba tytułów podręczników akademickich w latach 1999–2010 w kraju

(ogółem 21 084)

Udział procentowy województw w produkcji podręczników akademickich

Średnia roczna podręczników akademickich (w kraju 1757)

1. Mazowieckie

8151

38.7

679.2

2. Małopolskie

2146

10.2

178.8

3. Śląskie

1879

8.9

156.6

4. Wielkopolskie

1776

8.4

148.0

5. Dolnośląskie

1411

6.7

117.6

6. Pomorskie

895

4.2

74.6

7. Zachodniopomorskie

682

3.2

56.8

8. Lubelskie

681

3.2

56.7

9. Podkarpackie

670

3.2

55.8

10. Łódzkie

656

3.1

54.7

11. Kujawsko-pomorskie

624

3.0

52.0

12. Warmińsko-mazurskie

454

2.1

37.8

13. Świętokrzyskie

380

1.8

31.7

14. Podlaskie

353

1.7

29.4

15. Opolskie

211

1.0

17.6

16. Lubuskie

115

0.5

9.6

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Lista rangowa województw według liczby wydanych podręczników akademickich w części pokrywa się z kolejnością ustaloną dla książek naukowych, ale już od 6. miejsca widoczne są różnice. Województwo pomorskie z 8. miejsca w przypadku książek naukowych przesunęło się na 6. w produkcji podręczników akademickich. Podobnie jest z województwem zachodniopomorskim – ma ono 10. miejsce w produkcji książek naukowych, ale 7. w przypadku podręczników; podkarpackie – 11. miejsce w produkcji książek naukowych, ale 9. w przypadku podręczników akademickich. Świadczy to o aktywności szkół wyższych na tym terenie. Są też sytuacje odwrotne. Województwo kujawsko-pomorskie zajmowało 7. miejsce w produkcji książek naukowych, ale 11. w przypadku podręczników; województwo podlaskie – 12. miejsce w produkcji książek naukowych, ale 14. w przypadku podręczników akademickich. Liczby wydawanych tytułów podręczników akademickich niewątpliwie mają związek ze szkolnictwem wyższym oraz wielkością i aktywnością środowiska akademickiego w danym województwie.

Tabela 6. Zmiany ilościowe i procentowe książek naukowych (z podręcznikami akademickimi) wydanych w poszczególnych miastach w latach 1999 i 2010

Miasto wojewódzkie (alfabetycznie)

Liczba tytułów w 1999 r. (ogółem w kraju 8289)

Liczba tytułów w 2010 r. (ogółem w kraju 13 015)

Udział procentowy miasta w 1999 r.

Udział procentowy miasta w 2010 r.

Białystok

115

232

1.4

1.8

Bydgoszcz

119

156

1.4

1.2

Gdańsk

210

344

2.5

2.6

Gorzów Wlkp.

9

33

0.1

0.25

Katowice

283

407

3.4

3.1

Kielce

108

152

1.3

1.2

Kraków

954

1512

11.5

11.6

Lublin

493

613

5.9

4.7

Łódź

286

408

3.4

3.1

Olsztyn

120

143

1.4

1.1

Opole

121

177

1.5

1.4

Poznań

530

798

6.4

6.1

Rzeszów

121

208

1.5

1.6

Szczecin

201

260

2.4

2.0

Toruń

232

441

2.8

3.4

Warszawa

2692

4229

32.5

32.5

Wrocław

620

703

7.5

5.4

Zielona Góra

61

92

0.7

0.7

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Na podstawie porównania wskaźników procentowych z tabeli 6 widać, że w przypadku książek naukowych wydawcy pozostają w wielkich miastach. Głównym ośrodkiem wydawniczym książek naukowych jest Warszawa – 32.5% książek naukowych wydawanych w kraju, drugie miejsce zajmuje Kraków z 11.5%. Niewielkie różnice procentowe zanotowano we Wrocławiu – ok. 2% spadku oraz Lublina – około 1.2% mniej. W pozostałych ośrodkach zmiany są minimalne (w granicach 0.5%). Wskaźniki te potwierdzają koncentrację ośrodków naukowych i oficyn naukowych w miastach wojewódzkich.

1. 4. Literatura piękna

Wydawanie literatury pięknej nie jest uzależnione od infrastruktury naukowej czy kulturalnej w takim stopniu, jak wydawanie książek naukowych. Niemniej jednak ma ono związek z wcześniejszym funkcjonowaniem wydawnictw literackich, a te w okresie PRL były lokowane w miastach wojewódzkich: „Czytelnik” i PIW (Warszawa), Wydawnictwo Literackie (Kraków), w latach 50. XX w. powstały: Wydawnictwo Morskie (Gdańsk), Wydawnictwo Łódzkie, Wydawnictwo Poznańskie, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza (przemianowana w 1961 r. na Wydawnictwo Lubelskie), Wydawnictwo „Śląsk” (Katowice), w latach 80. – Wydawnictwo Dolnośląskie (Wrocław) z filii Wydawnictwa Literackiego. Literatura piękna była też wydawana przez oddziały regionalne Związku Literatów Polskich (np. w Białymstoku, Ciechanowie, Gorzowie Wielkopolskim, Rzeszowie, Słupsku). Mimo restrukturyzacji i pojawienia się po 1989 r. nowych wydawnictw literackich, część dawnych oficyn literackich dosyć dobrze sobie radzi w nowych warunkach rynkowych (np.: Nasza Księgarnia, Wydawnictwo Literackie, Wydawnictwo Dolnośląskie), ale niektóre z nich upadły (np. Ossolineum, Państwowy Instytut Wydawniczy, Wydawnictwo Łódzkie). Po 1989 r. pojawiło się wiele nowych oficyn wydających znaczną liczbę tytułów literatury pięknej (np. Zielona Sowa, Zysk i S-ka, Amber, Rebis, Świat Książki czy Arlekin (wydający serię tzw. harlekinów).

Tabela 7. Liczba tytułów literatury pięknej wydanych w poszczególnych województwach oraz ich udział w produkcji książek w latach 1999–2010

Województwo

(wg listy rangowej liczby tytułów literatury pięknej)

Liczba tytułów książek literatury pięknej w latach 1999–2010 (ogółem w kraju 57 261)

Udział procentowy województw w produkcji książek literatury pięknej

Średnia roczna tytułów książek literatury pięknej (w kraju 4771.7)

11. Mazowieckie

26721

46.7

2226.7

12. Małopolskie

7210

12.6

600.8

13. Wielkopolskie

4796

8.4

399.7

14. Śląskie

3284

5.7

273.7

15. Dolnośląskie

2634

4.6

219.5

16. Łódzkie

2275

4.0

189.6

17. Lubelskie

1734

3.0

144.5

18. Kujawsko-pomorskie

1694

2.9

141.2

19. Świętokrzyskie

1414

2.5

117.8

10. Pomorskie

1248

2.2

104.0

11. Podlaskie

1006

1.8

83.8

12. Podkarpackie

880

1.5

73.3

13. Warmińsko-mazurskie

804

1.4

67.0

14. Zachodniopomorskie

756

1.3

63.0

15. Lubuskie

560

1.0

46.7

16. Opolskie

245

0.4

20.4

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Przedstawione w tabeli 7 zestawienie liczby wydanych książek literackich w poszczególnych województwach, wskazuje, że prawie połowę tytułów wydano w województwie mazowieckim (46.7%). Podobnie jak w produkcji książek naukowych, tu także wiodącą grupę stanowią województwa: małopolskie, wielkopolskie, śląskie, dolnośląskie. Poniżej 2% literatury pięknej wydają województwa: podlaskie, podkarpackie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie, lubuskie, opolskie. Warto zauważyć dosyć wysoki wskaźnik województwa łódzkiego (4% wobec 2.8% książek ogółem) oraz niższe wskaźniki województwa pomorskiego (2.2% wobec 3.7% książek ogółem) i śląskiego (5.7% wobec 7.7% książek ogółem), które z kolei mają wyższe wskaźniki książek naukowych.

Tabela 8. Zmiany ilościowe i procentowe tytułów literatury pięknej wydanych w poszczególnych miastach w latach 1999 i 2010

Miasto wojewódzkie

(alfabetycznie)

Liczba tytułów 1999 (ogółem 3560)

Liczba tytułów 2010 (ogółem 6190)

Udział procentowy miasta w 1999 r.

Udział procentowy miasta w 2010 r.

Białystok

38

71

1.1

1.1

Bydgoszcz

33

55

0.9

0.9

Gdańsk

54

41

1.5

0.7

Gorzów Wlkp.

4

6

0.1

0.1

Katowice

73

127

2.0

2.0

Kielce

36

83

1.0

1.3

Kraków

305

683

11.4

11.0

Lublin

93

163

2.6

2.6

Łódź

66

165

1.9

2.7

Olsztyn

29

26

0.8

0.4

Opole

6

14

0.2

0.2

Poznań

264

519

7.4

8.4

Rzeszów

7

62

0.2

1.0

Szczecin

31

61

0.9

1.0

Toruń

18

77

0.5

1.2

Warszawa

1730

2780

49.0

44.9

Wrocław

134

115

3.8

1.9

Zielona Góra

59

9

1.6

0.1

Źródło: Obliczenia własne na podstawie Ruchu Wydawniczego w Liczbach z lat 1999–2010, tabela 2: Książki według miejsca wydania.

Analizując wielkość produkcji wydawniczej książek literackich w miastach wojewódzkich należy zwrócić uwagę na powiększanie się liczby tytułów, natomiast nie jest to równoznaczne ze zwiększaniem się wskaźnika udziału procentowego danego miasta w stosunku do ogólnej liczby tytułów książek literackich w kraju. Największym ośrodkiem wydawniczym literatury pięknej jest Warszawa, gdzie w 1999 r. ukazywała się połowa książek literackich (49%), w 2010 r. wskaźnik zmniejszył się o ok. 4%. O połowę zmniejszyły się wskaźniki procentowe w takich miastach jak: Gdańsk, Olsztyn, Wrocław. Aż 10-krotnie zmniejszył się wskaźnik w Zielonej Górze. Na niezmienionym poziomie pozostały wskaźniki procentowe produkcji książki literackiej w takich miastach, jak: Białystok, Bydgoszcz, Katowice, Kraków, Lublin, Opole. Z kolei w Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Toruniu produkcja nieznacznie zwiększyła się między 1999 a 2010 r. Można zatem uznać, że również literatura piękna jest głównie wydawana w wielkich miastach, choć widoczne są tendencje decentralizacyjne.

1. 5. Wnioski

Podsumowując analizę geografii produkcji wydawniczej książek w latach 1999–2010, warto zwrócić uwagę na pewne różnice zachodzące pomiędzy województwami w liczbie tytułów książek ogółem, książek naukowych i podręczników akademickich oraz literatury pięknej (zob. Tabela 9).

Trzy województwa: mazowieckie, małopolskie i dolnośląskie zajmują jednakowe miejsca na liście rangowej w produkcji wszystkich typów książek. W pozostałych województwach występują różnice w stosunku do miejsca województwa na liście rangowej ze względu na: ogólną liczbę książek (pierwsza kolumna), czasem na korzyść książki naukowej (lubelskie, zachodniopomorskie, warmińsko-mazurskie), czasem – podręczników akademickich (podkarpackie, pomorskie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie) lub książki literackiej (łódzkie, świętokrzyskie, wielkopolskie, podlaskie, lubelskie, lubuskie).

Pewne dysproporcje występują w województwach: świętokrzyskim, które zajmuje ogólnie 10. miejsce, ale w przypadku książki naukowej niższe, bo 14.; województwo zachodniopomorskie zajmuje ogólnie 13. miejsce, ale w przypadku książki naukowej ma pozycję wyższą – 10.; województwo łódzkie mieści się na pozycji 9., ale w przypadku książki literackiej jego miejsce jest znacznie wyższe – 6.; województwo pomorskie ma ogólnie 7. miejsce, ale w przypadku książki literackiej – 10. W innych województwach dysproporcje są minimalne.

Tabela 9. Listy rangowe województw według liczby tytułów książek ogółem, książek naukowych (z podręcznikami akademickimi), podręczników akademickich i literatury pięknej w latach 1999–2010

Województwo

(alfabetycznie)

Lista rangowa województw według liczby tytułów

książek ogółem w latach 1999–2010

książek naukowych (z podr. akad.)

podręczników akademickich

literatury pięknej

Dolnośląskie

5

5

5

5

Kujawsko-pomorskie

6

7

11

8

Lubelskie

8

6

8

7

Lubuskie

16

16

16

15

Łódzkie

9

9

10

6

Małopolskie

2

2

2

2

Mazowieckie

1

1

1

1

Opolskie

15

15

15

16

Podkarpackie

11

11

9

12

Podlaskie

12

12

14

11

Pomorskie

7

8

6

10

Śląskie

3

3

3

4

Świętokrzyskie

10

14

13

9

Warmińsko-mazurskie

14

13

12

13

Wielkopolskie

4

4

4

3

Zachodniopomorskie

13

10

7

14

Źródło: Obliczenia własne.

Przedstawiona analiza geografii wydawniczej w latach 1999–2010 pozwala stwierdzić, że dominującą pozycję zajmuje województwo mazowieckie i Warszawa. Druga grupa województw o stosunkowo wysokim udziale procentowym to: małopolskie, śląskie (gdzie oprócz Katowic silnymi ośrodkami wydawniczymi są Bielsko-Biała i Częstochowa), wielkopolskie i dolnośląskie. Są to województwa o wysokim poziomie ekonomicznym i dużej koncentracji infrastruktury kulturalnej i naukowej. Na średnim poziomie plasują się województwa: pomorskie, kujawsko-pomorskie, łódzkie, lubelskie. W miastach wojewódzkich tej grupy znajdują się wyższe uczelnie (uniwersytety, politechniki, akademie medyczne) o długiej tradycji. Najniższe wskaźniki mają województwa tzw. ściany wschodniej: warmińsko-mazurskie, podlaskie, podkarpackie, świętokrzyskie oraz obszary północno-zachodnie: województwa zachodniopomorskie i lubuskie. Są to województwa o niższym poziomie ekonomicznym, a co za tym idzie, także o niższej infrastrukturze naukowej i kulturowej. Wyjątkiem może tu być województwo opolskie, którego poziom ekonomiczny jest stosunkowo wysoki, natomiast produkcja wydawnicza jest stosunkowo niska (15 miejsce wśród 16 województw).

Warto też zauważyć, że w liczbach bezwzględnych produkcja wydawnicza książek we wszystkich województwach między 1999 a 2010 r. zwiększyła się, jednak ich udział procentowy w ogólnej produkcji wydawniczej jest bardzo zróżnicowany i mieści się w przedziale od 0.8% (lubuskie), 0.9% (opolskie) do 41.6% (mazowieckie).

Kolejne spostrzeżenie dotyczy zmniejszania się produkcji wydawniczej w wielkich miastach i przenoszenia jej poza miasta wojewódzkie. Nie jest to proces radykalny, ale zmiany między 1999 a 2010 r. są już widoczne i w wielu województwach wynoszą ponad 10% na korzyść mniejszych ośrodków. W przypadku książek naukowych należy uznać, że ośrodkami ich wydawania są ciągle duże miasta, w których skupione są wyższe uczelnie o dłuższych tradycjach naukowych.

Bibliografia

Źródła

Ruch Wydawniczy w Liczbach, roczniki z lat 1999–2010. Warszawa: BN.

Ruch Wydawniczy w Liczbach: zestawienia retrospektywne 1944–1973. Warszawa: BN 1974.

Opracowania

Kocójowa, M. (1995). Metoda typograficzna w badaniach nad książką i biblioteką. W: M. Kocójowa (red.) Studia bibliograficzno-bibliologiczne: praca zbiorowa dla uczczenia 45-lecia pracy naukowej profesora dra hab. Wiesława Bieńkowskiego. Kraków: Wydaw. UJ, 165–174.

Kraśko, N. (2001). Instytucje wydawnicze w II Rzeczypospolitej. Warszawa: BN.

Nowak, P. (2003). Topografia polskiego ruchu wydawniczego w świetle tzw. Europy regionów. W: W. Krzemińska; P. Nowak (red.) Studia nad językiem, informacją i komunikacją. Poznań: Sorus, 51–62.

Book Publishing Geography in Poland (1999–2010)

Abstract

Purpose: The aim of this paper is to present the book publishing geography (arranged by voivodeships/provinces) in Poland since the last reform of the administrative division of the country (1999–2010).

Approach/methods: The author analyzes the number of book titles included in Ruch Wydawniczy w Liczbach (Polish Publications in Figures) – the official Polish book industry statistics yearbook.

Results and conclusions: The territorial diversity of book publishing industry in Poland is presented through the rank lists of selected book types, with Mazowieckie province and the capital town of Warsaw being the largest publishing center, although gradually declining in favor of other towns. It is followed by: Małopolskie province (the town of Kraków), Śląskie province (the town of Katowice), Wielkopolskie province (the town of Poznań), Dolnośląskie province (the town of Wrocław). The lowest publishing rates are in: Lubuskie province (the town of Zielona Góra), Opolskie province (the town of Opole), Warmińsko-Mazurskie province (the town of Olsztyn), Podlaskie province (the town of Białystok). The slow progress of publishing industry decentralization is observed.

Originality/value: Discussed statistical data showing geographical, chronological and typological aspects of book publishing document recent changes occurring in Polish book publishing market. The paper provides first analysis of that type concerning the period 1999 to 2010.

Keywords

Geographical distribution of publications in Poland (1999–2010). Books in Poland (1999–2010). Ruch Wydawniczy w Liczbach (Polish Publications in Figures. Book statistics in Poland (1999–2010).

Dr hab. JADWIGA SADOWSKA, prof. UwB jest kierownikiem Zakładu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa na Uniwersytecie w Białymstoku. Jest autorką ok. 200 publikacji, w tym książek: Hasła przedmiotowe w teorii Adama Łysakowskiego i praktyce Przewodnika Bibliograficznego (Warszawa 2000), Język haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej. Studium analityczno-porównawcze (Warszawa 2003), Książki i czasopisma w Polsce w świetle liczb (1990–2010) (Białystok 2013).

Kontakt z autorem: jadwigasadowska@o2.pl

1 Termin „geografia wydawnicza” stosuję przez analogię do terminu „geografia sprzedaży książek” występującego jako hasło w: Współczesne polskie księgarstwo: mały słownik encyklopedyczny. Wrocław: Ossolineum 1981, s. 75. Określenia tego użył również R. Cybulski w tytule swojej publikacji Geografia sprzedaży Małej Encyklopedii Powszechnej PWN. Warszawa 1962.

2 Warto jednak zauważyć, że problemu geografii wydawniczej nie podjął Adam Bromberg w swoim cennym dziele Książki i wydawcy: ruch wydawniczy w Polsce Ludowej w latach 1944–1964. Wyd. 2, zm. i rozsz. Warszawa 1966.

3 Obliczenia własne na podstawie tabeli 1: Wydawcy w Ruchu Wydawniczym w Liczbach za lata: 1980, 1990, 1995, 2010.

Marzena Świgoń: Zarządzanie wiedzą i informacją. Olsztyn: Wydaw. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2012, ss. 368. ISBN 978-83-7299-772-2

Książka Marzeny Świgoń jest próbą syntezy problematyki zarządzania wiedzą i zarządzania informacją – nowych podejść badawczych oraz praktycznych, kształtujących się w aspekcie teoretycznym od przełomu XX i XXI wieku. Dużą zaletą przyjętej w pracy perspektywy analizy i opisu jest pokazanie związków tych specjalności z informatologią i bibliologią, co w dotychczasowych studiach autorów polskich i zagranicznych było ujmowane ogólnie, bądź tylko w odniesieniu do niektórych aspektów, np. organizacji wiedzy. Treść publikacji mieści się też w nurcie badań użytkowników informacji i sytuuje się w dużej mierze w obszarze informatologii. Autorka wpisuje się w dyskurs związany z przyjęciem terminu „zarządzanie wiedzą”, trafnie zauważając, że nazwa ta już na tyle się przyjęła, że nie ma potrzeby jej rozważać, gdyż ważniejsze jest dookreślenie zakresu pojęcia.

Głównym celem omawianej książki jest przedstawienie zintegrowanego podejścia do zarządzania wiedzą i informacją, szczególnie w perspektywie humanistycznej, a nie technicznej. Badania empiryczne, których wyniki zostały przedstawione w publikacji, usytuowane są w zakresie wymiaru indywidualnego zarządzania wiedzą – w odniesieniu do dwóch koncepcji: indywidualnego zarządzania wiedzą i indywidualnego zarządzania informacją. Połączono je z problematyką edukacji informacyjnej użytkowników. Zakres rozważań teoretycznych jest zatem multidyscyplinarny i bardzo kompleksowy, wymaga rozległej orientacji i wiedzy związanej z szeroką, w wielu zakresach niespójną i dynamicznie zmienną, problematyką. Wymaga też umiejętności odpowiedniej syntezy podejść i poglądów celem ukazania własnej, lecz udokumentowanej perspektywy badawczej. Książka jest też ważnym kompleksowym opracowaniem dotyczącym udziału informatologii i bibliotekoznawstwa oraz specjalistów tych połączonych dyscyplin w zarządzaniu wiedzą i informacją, wartościowe jest pokazanie ich historycznej i współczesnej roli w obu procesach.

Zmiany, które nastąpiły we współczesnym środowisku informacyjnym w ostatnich latach, niewątpliwie bardzo wpływają na przeobrażenia w ramach samej nauki o informacji. Dobrze się więc stało, że książka M. Świgoń, obok charakterystyki zakresu zarządzania wiedzą i informacją, ukazuje również obecne i przyszłe kierunki rozwoju informatologii i bibliotekoznawstwa w aspekcie tych ważnych procesów, omawiając je w kontekście kształtowania się społeczeństwa wiedzy. Częściowo podobną problematykę omówiła już wcześniej Katarzyna Materska w książce Informacja w organizacjach społeczeństwa wiedzy. Czwarty rozdział tego opracowania stanowi charakterystykę zarządzania informacją i wiedzą jako nowej dziedziny aktywności zawodowej specjalistów do spraw informacji i wiedzy. Autorka przedstawiła w nim różne teorie z tego zakresu, dość mocno skupiając się na podejściu zasobowym. Analizowana w tym miejscu praca M. Świgoń zdecydowanie szerzej przedstawia tę problematykę, dodatkowo omawiając ją z różnych punktów widzenia.

Ciekawym spostrzeżeniem autorki – opartym na analizie literatury przedmiotu – jest stwierdzenie, że perspektywa humanistyczna dominuje w piśmiennictwie związanym z zarządzaniem wiedzą, a technologiczna – w literaturze związanej z zarządzaniem informacją. Celem podkreślenia zawartej w książce perspektywy humanistycznej autorka – odpowiednio do tego poglądu – formułuje nazwę zintegrowanej dyscypliny, jak i tytuł swojej książki jako zarządzanie wiedzą i informacją.

Praca jest erudycyjna i oparta na bardzo bogatej oraz aktualnej literaturze dotyczącej omawianej problematyki. Składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym zawarto definicje podstawowych pojęć związanych z tematem pracy oraz próbę ich uporządkowania. Część związana z określeniami oraz typologiami dotyczącymi wiedzy i informacji jest mocno rozbudowana, w dużej mierze uporządkowana już wcześniej w polskim piśmiennictwie m.in. przez K. Materską, przez co stanowi element książki, który można było bardziej zsyntetyzować. W drugiej części rozdziału autorka omówiła ważne, w aspekcie prowadzonych przez siebie badań, a także całej sfery edukacji, definicje oraz typologie pojęć – umiejętności i kompetencje.

Drugi rozdział to uporządkowane przedstawienie zintegrowanego podejścia do zarządzania wiedzą i informacją, które zostało omówione na tle analizy rozwoju, wzajemnego przenikania się oraz oceny obu nurtów zarządzania. Jest to cenny materiał, ujmujący w jednym miejscu rozproszoną wiedzę o różnych poglądach, starannie je porządkujący i poddający krytycznej analizie. Rezultat, czyli przedstawienie koncepcji zintegrowanego podejścia do różnych podejść badawczych, jest kompleksowo scharakteryzowany i w pełni uzasadniony.

Z punktu widzenia bibliologów i informatologów bardzo interesujący jest kolejny, trzeci rozdział książki, poświęcony relacjom dyscyplin związanych z informacją i biblioteką z omawianymi tu – zarządzaniem wiedzą i informacją. Stanowi on pierwszą polską próbę wskazania i szczegółowego opisu tych połączeń. Autorka podsumowała w nim podobieństwa przedmiotów badań wszystkich porównywanych dyscyplin, trafnie zauważając, że są nimi: traktowanie informacji i wiedzy jako zasobu oraz badania zachowań, umiejętności i kompetencji użytkowników informacji. Wskazała również na kierunki rozwoju informatologii, mocno powiązane z zarządzaniem wiedzą i informacją. Przytoczyła wybrane przykłady programów kształcenia menedżerów informacji. Starała się również akcentować, że we współczesnej informatologii oraz bibliologii najważniejsze jest zarządzanie wiedzą a nie informacją, co z pewnością już zaczyna być widoczne. Prezentowane treści pozostawiają pewien niedosyt, są omówione dość ogólnie, lecz należy docenić, że M. Świgoń zebrała wszystkie najważniejsze aspekty wspomnianych relacji – zarządzania wiedzą i informacją, pozostawiła tu też miejsce na dalsze badania i analizy.

W rozdziale czwartym autorka starała się przedstawić procesy zarządzania wiedzą w organizacji. Wychodząc z uzasadnionego założenia, że zostało to już dość dokładnie opisane od strony teoretycznej w literaturze przedmiotu, M. Świgoń skupiła się na kwestii bardziej problematycznej i słabiej opracowanej, mianowicie na problematyce wprowadzania takiej praktyki do instytucji oraz ocenie efektywności tego procesu. Przeanalizowała sporą grupę wyników badań prowadzonych na świecie, oscylujących wokół prób i trudności zarządzania wiedzą w uczelniach. Zwróciła uwagę na skomplikowany charakter tego działania ze względu na bardzo zindywidualizowany proces tworzenia wiedzy w takiej instytucji oraz wiele barier: kulturowych, technologicznych, informacyjnych i innych. Przy czym na marginesie należy zauważyć, że uczelnia w swoim wymiarze administracyjnym jest jednostką podobną do innych organizacji. W sferze swoich działań lokowanych poza funkcjami naukowymi i dydaktycznymi, napotyka ona podobne problemy w zarządzaniu informacją i wiedzą organizacyjną, jak inne instytucje. Wzmianki o tym w książce zabrakło. Na końcu rozdziału autorka scharakteryzowała podstawowe narzędzia i technologie zarządzania wiedzą w instytucjach i uczelniach. Jest to pobieżny przegląd, lecz książka z pewnością będzie też pełnić rolę podręcznika dla studentów, więc te podstawy mogą okazać się przydatne.

Treści interesujące, a dotąd słabo jeszcze przedstawione w literaturze przedmiotu, zawiera kolejny rozdział pracy. Omówione zostały w nim trzy koncepcje związane z funkcjonowaniem jednostek w środowisku informacyjnym: indywidualne zarządzanie informacją, indywidualne zarządzanie wiedzą oraz kompetencje informacyjne. Szczególnie mniej znany jest rozwój oraz badania związane z pierwszymi dwoma nurtami i należy docenić starania autorki, która wyczerpująco (oczywiście w zakresie, na jaki pozwoliła literatura przedmiotu) je przedstawiła. Zagadnienie information literacy jest już bardziej znane i dobrze opracowane, także w polskiej bibliologii i informatologii, jednak synteza podejścia przedstawiona przez autorkę jest przejrzysta i jej zamieszczenie można potraktować jako uzasadnione celem dalszych badań. M. Świgoń przygotowała również zestawienie poglądów różnych badaczy na temat relacji pomiędzy wymienionymi koncepcjami. Są one cenne, dlatego że zostały przedstawione bardzo jasno, zarówno w tekście książki, jak i w tabelach. Dodatkowo autorka zaprezentowała autorską koncepcję połączenia tych podejść w model zintegrowany. Uzupełnieniem treści związanych z humanistycznym aspektem tematu są aktualne informacje o technologiach stosowanych w zarządzaniu wiedzą i informacją indywidualną.

W ostatnim rozdziale przedstawiono badania empiryczne autorki usytuowane w obszarze zintegrowanego indywidualnego modelu zarządzania wiedzą i informacją. Zostały one przeprowadzone wśród studentów kierunków bibliologiczno-informatologicznych, a ich dwoma nadrzędnymi celami było poznanie opinii studentów nt. istoty i znaczenia zarządzania wiedzą i informacją oraz poznanie zachowań, odczuć i umiejętności studentów związanych z poszczególnymi etapami zdobywania wiedzy i umiejętności. Do realizacji pierwszego celu zastosowano badania jakościowe, w których wykorzystano technikę indywidualnego wywiadu nieustrukturyzowanego, dla drugiego – sondaż diagnostyczny, a w nim technikę ankiety. W wyniku pierwszego etapu badań zebrano i zsyntetyzowano bardzo ciekawy materiał pochodzący z wypowiedzi 34 studentów, ukazujący postrzeganie przez badaną grupę ścisłych związków zarządzania informacją i zarządzania wiedzą. Badania te umożliwiły też określenie najważniejszych, zdaniem badanych, czynników ułatwiających i utrudniających zarządzanie wiedzą i informacją. W drugiej części badań przedstawiających samoocenę studentów, dotyczącą ich umiejętności związanych z pięcioma podstawowymi procesami zarządzania indywidualną wiedzą i informacją, M. Świgoń zastosowała specjalny autorski kwestionariusz badawczy nazwany „skalą samooceny”. Został on oparty na wcześniejszych badaniach ankietowych wśród 510 studentów z dziewięciu polskich uniwersytetów. Badania ankietowe przyniosły ciekawe rezultaty, które można wykorzystać w doskonaleniu programów studiów informatologiczno-bibliologicznych. Wskazały one na różne braki w zakresie umiejętności (szczególnie te dotyczące selekcji i wyszukiwania materiałów w Internecie). Natomiast zastosowana przez autorkę skala samooceny pozwoliła na dokonanie porównań w tym zakresie pod względem czterech cech: stopnia studiów, uczelni, płci i kierunku studiów. Bardzo dobre podsumowanie celów i rezultatów badań autorki zawiera zakończenie rozprawy.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że omawiana książka stanowi cenną syntezę problematyki zarządzania wiedzą i informacją zarówno w perspektywie organizacji, jak i indywidualnej. Jest autorskim głosem w dyskusji nad kierunkami kształtowania się tych nurtów i ich związkami z informatologią i bibliologią. To kompleksowe ujęcie teoretyczne zostało dodatkowo wzbogacone o badania empiryczne, w których cenne są nie tylko wyniki, lecz także zastosowana metodologia. Praca otwiera nowe pola badawcze, pokazując rolę, możliwości i sposoby badań indywidualnego zarządzania wiedzą i informacją. Należy podkreślić dużą skalę trudności w realizacji tak postawionych w pracy celów ze względu na interdyscyplinarność poruszanej problematyki, jej nowatorski charakter oraz dużą dynamikę zmian, jakie zachodzą we współczesnym środowisku informacyjnym. M. Świgoń dobrze sobie poradziła z tą złożoną materią. Dołożyła wartościowe i nowatorskie opracowanie do niedużego polskiego dorobku z zakresu humanistycznego aspektu zarządzania wiedzą i informacją oraz jego powiązań z bibliologią i informatologią. Jednocześnie walory książki podnosi ładna polszczyzna, sprawiająca, że pracę czyta się z przyjemnością. Jest to cenna pozycja zarówno dla specjalistów – teoretyków i praktyków związanych z zarządzaniem informacją i wiedzą, jak i dla studentów.

Ewa Głowacka

Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii

Uniwersytet Mikołaja Kopernika

Nadesłano: 23.08.2013.

Jakob Voß: Describing Data Patterns: a general deconstruction of metadata standards. Berlin: Humboldt University, 2013, pp. 270. ISBN 1-4909-3186-4[1]

W sierpniu 2013 r. ukazała się książka autorstwa Jakoba Voßa pt. Describing data patterns: a general deconstruction of metadata standards. Publikacja jest zredagowaną wersją rozprawy doktorskiej o tym samym tytule, która została obroniona w maju tego roku w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Książka ukazała się nakładem autora, zarówno w formie tradycyjnej, jak i elektronicznej. Wersja cyfrowa jest bezpłatnie rozpowszechniana w postaci pliku PDF na licencji Creative Commons BB-BY-SA (Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach). Publikacja ukazała się w języku angielskim i w wersji tradycyjnej liczy 270 stron.

Jakob Voß jest programistą i specjalistą w zakresie informacji naukowej w centralnym oddziale Gemeinsamer Bibliotheksverbund w Göttingen, niemieckiej sieci informacyjnej, zrzeszającej biblioteki siedmiu landów. Zakres jego zainteresowań naukowych obejmuje problematykę metadanych, sieciowych systemów organizacji wiedzy, metod i narzędzi konwersji danych bibliograficznych i wzorcowych oraz zagadnienia Sieci Semantycznej i Web 2.0. Ten młody naukowiec posiada już duży dorobek naukowy. W ciągu ostatnich dziecięciu lat opublikował 29 tekstów, zarówno w czasopismach naukowych, jak i w materiałach konferencyjnych.

Publikacja J. Voßa stanowi istotny wkład do interdyscyplinarnego dyskursu naukowego, którego przedmiotem jest szeroko rozumiane modelowanie danych w środowisku sieciowym. Celem pracy jest identyfikacja i charakterystyka analogii i wzorców w metodach strukturyzacji i reprezentacji danych. Z metodologicznego punktu widzenia, praca opiera się na paradygmacie fenomenologicznym, gdzie punktem wyjścia jest semiotyczna interpretacja danych komunikowanych za pomocą dokumentów cyfrowych.

Zasadnicza treść książki, nie licząc numerowanego wprowadzenia oraz zakończenia, została zawarta w czterech rozdziałach. Aparat pomocniczy publikacji stanowi zbiór załączników w postaci czterech obszernych not wyjaśniających, wykazów ilustracji (47) i tabel (25) oraz przykładów przywoływanych w tekście (34). Lista cytowanych publikacji jest imponująca i liczy ponad 500 pozycji.

We wprowadzeniu autor prezentuje informacje o celu i przedmiocie publikacji oraz krótką charakterystykę przyjętej metody badawczej. Celem kolejnego rozdziału jest wyznaczenie kontekstu rozważań przyjętych w pracy. Temat książki ma charakter interdyscyplinarny i autor rozpoczyna jego charakterystykę od wskazania dyscyplin naukowych oraz ich obszarów badawczych, których przedmiotem są dane i ich reprezentacja. Pomimo zadeklarowanej we wstępie perspektywy informatologicznej, autor rozpoczyna rozważania od matematyki przez informatykę, bibliotekoznawstwo i naukę o informacji, filozofię, semiotykę, kończąc na językach modelowania. W każdym z tych obszarów wskazuje na najważniejsze pojęcia i metody związane z modelowaniem danych. Analizując te zagadnienia z perspektywy informatologicznej, J. Voß porusza przede wszystkim problemy terminologiczne związane z pojęciami dokumentu oraz metadanych. Zakres rozważań jest jednak ograniczony do omówienia najnowszego stanu badań. Intencją autora w tym rozdziale było zapewne pokazanie interdyscyplinarnego charakteru problematyki modelowania danych, jednak w efekcie rozdział ten składa się z sześciu niepowiązanych ze sobą podrozdziałów. Czytelnik po jego przeczytaniu jest świadomy wieloaspektowego charakteru zjawiska modelowania danych, jednak perspektywa poznawcza zaproponowana przez autora nie pozwala na dostrzeżenie jawnych i niejawnych zależności w tym kontekście. Większą wartość poznawczą miałoby z pewnością przyjęcie przez autora pragmatycznego lub strukturalnego punktu widzenia zagadnienia modelowania danych.

Rozdział trzeci pt. Metody strukturyzacji danych stanowi podstawową część badawczą pracy. Autor szczegółowo omawia metody i systemy strukturyzacji danych, przyjmując logiczny i uzasadniony tok rozumowania, gdzie całość problematyki jest zorganizowana w dziesięciu sekcjach. Rozpoczyna od standardów kodowania znaków, skupiając się jednak wyłącznie na standardzie Unicode. Interesującą część rozważań w tym rozdziale stanowi dyskusja nad pojęciem identyfikatora sieciowego, które zostało scharakteryzowane wieloaspektowo. Punktem wyjścia tych rozważań jest semiotyczna charakterystyka identyfikatora, osadzona w standardach i systemach identyfikatorów sieciowych. Warta uwagi jest obszerna definicja funkcjonalna identyfikatora sieciowego, która może stanowić cenne źródło informacji podczas projektowania własnego systemu identyfikatorów dla kolekcji cyfrowych. Obok podstawowych cech pożądanych systemu identyfikatorów (unikalność, stałość, zwięzłość), autor szczegółowo omawia szereg dodatkowych wymogów funkcjonalnych. W dalszej części charakteryzuje podstawowe zagadnienia związane ze strukturyzacją danych w odniesieniu do systemów plików, typologii baz danych oraz języków: strukturyzacji danych, znacznikowych, schematów (ang. schema language), modelowania pojęciowego, a także diagramów pojęciowych oraz języków zapytań. J. Voß przyjmuje więc perspektywę rosnącego poziomu abstrakcji (nie licząc ostatniego podrozdziału dotyczącego języków zapytań). W przypadku części poświęconej bazom danych, omawia wyłącznie podstawowe modele (m.in. hierarchiczne, obiektowe, relacyjne), nie poświęcając dużo uwagi tzw. bazom danych opartych na grafie (ang. graph databases), które reprezentują sposób organizacji danych w Sieci Semantycznej. Interesujące w tej części pracy są rozważania na temat języków strukturyzacji danych oraz języków znacznikowych. J. Voß słusznie podkreśla częste przyjmowanie przez wielu autorów błędnego założenia, że języki strukturyzacji danych (np. CSV, RDF, XML) zakładają z góry określoną warstwę semantyczną. Możliwość wnioskowania informacji z zapisów wyrażonych za pomocą np. RDF nie jest immanentną cechą tego języka, lecz wynika z możliwości przyjętego języka logiki, który ma realizować te funkcje (s. 110). W kontekście języków znacznikowych, autor przyjmuje podstawową dychotomię, zakładającą rozróżnienie systemów znaczników opisowych i prezentacyjnych. Pierwszy typ znaczników pozwala na wprowadzenie logicznej organizacji do dokumentu elektronicznego, drugi odnosi się do sposobu prezentacji jego części. Omawiając języki schematów, autor posiłkuje się przykładami m.in. XML Schema oraz RDF Schema, przy czym rozważania te mają charakter raczej uogólniający niż analityczny. Efektem rozważań autora na temat modelowania danych na poziomie abstrakcyjnym jest podrozdział poświęcony językom modelowania pojęciowego. J. Voß omówił tutaj założenia najbardziej rozpowszechnionych standardów. Są to: model związków encji, model Object-Role Modeling, Zunifikowany Język Modelowania (ang. Unified Modeling Language) oraz modele dedykowane wybranym dziedzinom wiedzy. Pomimo faktu, że omawiając języki modelowania, autor budował przykłady ilustrujące zależności między dokumentami, to treści swoich rozważań nie skonfrontował z funkcjonującymi modelami tzw. uniwersum bibliograficznego. W tej części brakuje więc analizy np. modeli FRBR, FRSAD czy CIDOC. Autor nie uwzględnił również jednej z ważniejszych współczesnych publikacji na temat modelowania danych (M. West, Developing High Quality Data Models. San Francisco: Morgan Kaufmann, 2011). Część badawczą kończą dosyć lakoniczne rozważania na temat możliwości wykorzystania języków zapytań do manipulacji strukturami danych.

Rozdział czwarty zawiera krytyczne spojrzenie autora na wyniki przeprowadzonych analiz i pomimo stosunkowo małej objętości (20 stron) ma dużą wartość poznawczą. J. Voß prezentuje prototypową kategoryzację metod strukturyzacji danych, które organizuje według ich podstawowych funkcji. Do głównych celów wspomnianych metod zalicza: ekspresję (reprezentację), przechowywanie, odwoływanie się (funkcja referencyjna), strukturyzację, delimitację oraz opis danych. W dalszej części rozdziału omawia pięć grup paradygmatów strukturyzacji danych. Są to: dokumenty i obiekty, standardy, kolekcje, typy i tożsamość danych, encje i relacje, poziomy abstrakcji. Zaznacza jednak, że pojęcie paradygmatu w tym kontekście nie jest tożsame z jego interpretacją w filozofii nauki, lecz należy je rozumieć jako uogólniony sposób interpretacji danych i dokumentów cyfrowych oraz ich przetwarzania (s. 163). Mamy więc do czynienia raczej z różnymi perspektywami poznawczymi niż spójnymi metodologicznie i konceptualnie „obrazami świata”. Autor szczegółowo omawia zagadnienia reprezentacji i organizacji danych, odnosząc się do specyfiki wyodrębnionych pięciu perspektyw. Są one poparte licznymi przykładami, a każda część rozważań jest zakończona analizą wad i zalet danego sposobu interpretacji danych oraz wskazaniem na możliwe wzorce strukturyzacji, których szczegółowy opis znajduje się w kolejnym rozdziale. Wątpliwości może budzić m.in. interpretacja pojęcia dokument w odniesieniu do rozważań na temat znaczenia terminu obiekt. Zdaniem autora, interpretacja pojęcia dokument elektroniczny z perspektywy bibliotekoznawstwa i nauki o informacji ma charakter wyłącznie funkcjonalny, tzn. pełni on wyłącznie funkcję deskryptywną wobec określonego artefaktu. Przedmiotem rozważań autora są co prawda metody strukturyzacji danych, co narzuca określone ramy interpretacyjne, ale w tej części brakuje konfrontacji z teoretycznym dorobkiem bibliotekoznawstwa i nauki o informacji, szczególnie w odniesieniu do koncepcji tak istotnego pojęcia jak dokument (np. M.Buckland: What is a “digital document”? Document Numérique, 1988, 2, 221–230; tenże: What is a “document”? Journal of the American Society for Information Science, 1997, 48(9), 804–809).

Rozdział piąty zawiera rozważania na temat wzorców w strukturyzacji danych, które autor zidentyfikował w trakcie prac analitycznych przeprowadzonych w rozdziałach trzecim i czwartym. J. Voß opracował typologię tego rodzaju prawidłowości i poddał je dalszej szczegółowej charakterystyce. Każdy z wzorców został opisany według przyjętego schematu, który zakłada opracowanie nazwy roboczej wzorca, wskazanie na problem, który towarzyszy jego wystąpieniu, rozwiązanie problemu, które jest następstwem zastosowania schematu postępowania z danymi oraz konsekwencje, które obejmują potencjalne trudności z jego zastosowaniem i/lub związki z innymi wzorcami strukturyzacji danych. Typologia prawidłowości w strukturyzacji danych została zorganizowana w czterech grupach. Pierwszą z nich stanowią podstawowe sposoby organizacji i reprezentacji danych. Obejmują one m.in. kwestie związane z nazywaniem elementów danych i ich atomizacją. Kolejna grupa wzorców odnosi się do agregacji elementów danych w większe struktury i uwzględnia m.in. procesy porządkowania elementów danych oraz ich kolekcje. Grupa trzecia odnosi się do relacji między elementami danych, a czwarta do problemów ciągłości i delimitacji elementów danych. Charakterystyka każdego ze wzorców została uzupełniona o przykłady nawiązujące do funkcjonujących standardów. Publikację kończy rozdział podsumowujący zidentyfikowane przez autora metody i wzorce strukturyzacji danych.

Książka J. Voßa pomimo faktu, że jest zredagowaną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, nie jest osadzona w teorii i metodologii tej dyscypliny naukowej. Z jednej strony jest to uzasadnione tym, że problem badawczy ma charakter interdyscyplinarny i leży przede wszystkim w obszarze zainteresowania informatyki oraz semiotyki. Taką właśnie perspektywę przyjął autor w swojej rozprawie. Z drugiej strony, przedstawiony przez autora informatologiczny punkt widzenia problemu organizacji i reprezentacji danych wydaje się być niesatysfakcjonujący. Brakuje tutaj bowiem pogłębionej analizy formatów danych, zarówno bibliograficznych, jak i wzorcowych, oraz analizy modeli konceptualnych uniwersum bibliograficznego z punktu widzenia organizacji i reprezentacji danych. Równie mało uwagi autor poświęcił problematyce interoperacyjności danych oraz wpływu sposobów ich strukturyzacji na to zjawisko. Mimo tego, publikacja J. Voßa jest ważnym głosem w dyskusji nad problematyką modelowania danych, szczególnie w środowisku sieciowym i stanowi wartościową lekturę dla twórców bibliotek i repozytoriów cyfrowych. Książka napisana jest przystępnym językiem, organizacja treści i logika wywodu są spójne, a autor stroni od żargonu informatycznego.

Marcin Roszkowski

Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych

Uniwersytet Warszawski

Nadesłano: 04.12.2013.

1 Publikacja jest dostępna również online: http://github.com/jakobib/phdthesis2013

Przegląd nowości wydawniczych

Anna Stanis

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie

Bibliografi@: źródła – standardy – zasoby. Praca zbiorowa pod red. Jerzego Franke. Warszawa: Wydaw. SBP, 2013, ss. 320. Seria „Nauka – Dydaktyka – Praktyka” 145. ISBN 978-83-64203-01-5

W serii „Nauka – Dydaktyka – Praktyka” Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich ukazała się publikacja przygotowana przez Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego Bibliografi@: źródła – standardy – zasoby, poświęcona wybranym zagadnieniom bibliografii. Publikacja stanowi pokłosie II Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Bibliografia teoria, praktyka, dydaktyka”, która odbyła się w Instytucie Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych UW w dniach 7–8.11.2012 r. Książka zawiera rozszerzone wersje 14 referatówprzedstawionych na konferencji oraz dwa artykuły przygotowane specjalnie dla tego tomu, autorstwa Jerzego Franke (redaktora książki) i Wandy Klenczon.

Kolejność tekstów odpowiada ich podziałowi na trzy grupy tematyczne. W pierwszej grupie znalazły się teksty związane z najnowszymi technologiami semantycznymi, w drugiej omówiono stan prac nad poszczególnymi opracowaniami bibliograficznymi. Trzecia grupa obejmuje omówienia historycznych i aktualnych aspektów bibliografii i praktyki bibliograficznej.

Pierwszą grupę otwiera tekst Marcina Roszkowskiego prezentujący metody modelowania danych bibliograficznych, które stanowią współczesne alternatywny wobec formatu MARC 21, dostosowane do potrzeb środowiska sieciowego i wymagań przetwarzania semantycznego (MARCXML, wykorzystanie RDF do kodowania danych bibliograficznych, model Linked Data, projekt BIBFRAME). Technologiom semantycznym poświęcony jest też artykuł Bartłomieja Włodarczyka, w którym zostały omówione i porównane możliwości dwóch rodzin standardów: związanych z semantycznym Webem standardów RDF/OWL oraz standardów map tematów. Problem bibliografii narodowej w świecie technologii sieci semantycznych opisała Magdalena Krynicka. Bibliografii narodowej i jej jakości zależnej od wyboru jednostki opisu bibliograficznego poświęciła swój tekst Wanda Klenczon. Prace nad nowymi narzędziami reprezentacji zawartości informacyjnej zasobów sieciowych, prowadzone w ramach projektu SYNAT przedstawiła Justyna Walkowska w artykule Próba automatycznego przekształcania opisów publikacji z polskich bibliotek na model FRBRoo. Przedmiotem tych prac było opracowanie modelu zintegrowanej reprezentacji zasobów bibliograficznych i zasobów dziedzictwa kulturowego, opartej na FRBR i ontologii CIDOC CRM.

W drugiej grupie tematycznej, poświęconej omówieniu ważnych przedsięwzięć bibliograficznych, znalazły się teksty na temat: bazy poloników zagranicznych Danuty Bilikiewicz-Blanc, Bibliografii Historii Śląska Małgorzaty Pawlak i Karola Sanojca, bibliografii katyńskich Artura Znajomskiego, bibliografii historycznych Anny Grucy oraz źródeł informacji na temat piśmiennictwa polskiego w zakresie nauk politycznych i dziennikarstwa Ewy Busse-Turczyńskiej.

Trzecią grupę tematyczną tworzą różne zagadnienia historii bibliografii i praktyki bibliograficznej. Adam Nowak opisał dotychczasowy model periodyzacji historii bibliografii i złożył propozycję osi czasu chronologii bibliografii. Tomasz Kędziora przybliżył czytelnikom niektóre problemy warsztatowe bibliografii retrospektywnej w aspekcie historycznym na wybranych przykładach oraz dostęp do zasobów bibliograficznych w bazach cyfrowych. O dostępie do międzynarodowych baz bibliograficznych m.in. Web of Science, Scopus z punktu widzenia praktyka dowiemy się także z artykułu Witolda Sygockiego. Wartość informacyjną katalogów internetowych ocenia Adam Jachimczyk. Różnorodność przedstawionych w tomie problemów doskonale koresponduje z treścią artykułu Małgorzaty Jaskowskiej Potrzeba, trudności i formy przekazywania wiedzy i umiejętności w zakresie bibliograficznych systemów informacyjno-wyszukiwawczych studentom – przedstawicielom „pokolenia google” .

Na osobną uwagę zasługuje tekst Jerzego Franke, który jest redaktorem całego tomu i autorem słowa wstępnego, Jednolite standardy bibliograficzne – anachronizm czy konieczność. Artykuł zawiera omówienie sytuacji w zakresie opracowania norm dotyczących opisu bibliograficznego. Autor wskazuje na rozbieżności w pragmatyce opisu bibliograficznego, które wynikają ze zbyt enigmatycznych zapisów w normie, co omawia na przykładzie zastosowania hasła korporatywnego. Porównuje opisy bibliograficzne tych samych dokumentów w bazach NUKAT i Biblioteki Narodowej, a także opisy bibliograficzne tworzone przez różnych katalogerów i wprowadzone do tej samej bazy. Stosowane są także odmienne praktyki katalogowe, dotyczące również zapisów w hasłach dodatkowych (pole 700 i 800 formatu MARC 21). Autor podkreśla znaczenie kartotek haseł wzorcowych, krytycznie oceniając ich wykorzystanie w oprogramowaniu MAK+, rekomendowanym przez Krajową Radę Biblioteczną do implementacji w bibliotekach publicznych oraz generalnie jakość danych bibliograficznych w katalogach prowadzonych w tym systemie.

Ta wartościowa publikacja ukazuje nam wiele zagadnień związanych z teorią i praktyką bibliograficzną, wśród nich każdy z pewnością znajdzie dla siebie interesujący problem.

Hanna Batorowska: Od alfabetyzacji informacyjnej do kultury informacyjnej. Rozważania o dojrzałości informacyjnej. Warszawa: Wydaw. SBP, 2013, ss. 156. Seria: „Nauka – Dydaktyka – Praktyka” 142. ISBN 978-83-61464-87-7

Podobnie jak poprzednio omówiona pozycja, w serii „Nauka – Dydaktyka – Praktyka” ukazała się książka Hanny Batorowskiej poruszająca niezwykle aktualny temat kultury informacyjnej współczesnego społeczeństwa. Jednym z przedmiotów badań H. Batorowskiej są użytkownicy informacji, ich zachowania informacyjne, sposób korzystania z informacji, świadomość i dojrzałość informacyjna, którą dysponują. Autorka przedstawia cechy i sposoby osiągania dojrzałości informacyjnej, dowodząc iż kształtowana jest od najwcześniejszych lat edukacji człowieka. Wskazuje, że proces dojrzewania informacyjnego jest procesem ciągłym i nie powinien ograniczać się tylko do opanowania umiejętności komputerowych. Jednym z elementów osiągania dojrzałości informacyjnej jest umiejętność permanentnego samokształcenia. H. Batorowska wnikliwie rozpatruje definiowanie kultury informacyjnej, obszary jej badań i jej znaczenie w życiu społeczeństwa. Za przedmiot badań kultury informacyjnej uznaje kompetencje informacyjne. Omawia też sposoby kształtowania kultury informacyjnej użytkowników.

Przedstawione w książce problemy wpisują się w ciągle trwającą ogólnonarodową dyskusję o tym, jakie powinny być kierunki, sposoby i cele kształcenia w zakresie tzw. information literacy. Ze względu na poruszony problem ciągłości procesu kształcenia, publikacja ta jest skierowana zarówno do pedagogów kształtujących świadomość informacyjną młodego pokolenia jak i bibliotekarzy, bibliotekoznawców i informatologów, którzy podejmują trud edukacji informacyjnej już nieco starszych użytkowników.

Rafał Lew-Starowicz, Katarzyna Lorecka: Włączenie cyfrowe – droga do integracji społecznej. Warszawa: Wydaw. Uniwersytetu Warszawskiego, 2013, ss. 165. ISBN 978-83-235-1140-3

W książce omówiono problem przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Zdefiniowano pojęcia wykluczenia społecznego i wykluczenia cyfrowego, określono grupy osób zagrożonych tymi wykluczeniami i czynniki powodujące ich wystąpienie. Wskazano na wielowymiarowość zjawiska wykluczenia społecznego, obejmującą dostęp do informacji publicznej, edukację osób niepełnosprawnych, e-learning, e-kompetencje, funkcjonowanie uniwersytetów trzeciego wieku, wolontariat. Omówiono polskie akty prawne dotyczące wykluczenia społecznego. Szczególną uwagę zwrócono na zastosowanie technologii informacyjnych w szkole oraz inicjatywy międzyśrodowiskowe przeciwdziałające wykluczeniu. Opisano przykłady dobrych praktyk o zasięgu ogólnopolskim w zakresie aktywnej reintegracji, wykorzystujące lokalny potencjał społeczny. Wśród omówionych praktyk znalazł się Program Rozwoju Bibliotek przeznaczony dla wzmocnienia potencjału bibliotek publicznych w małych miejscowościach. Przedstawiono przykłady projektów społecznych realizowanych w ramach Programu Rozwoju Bibliotek. Książka zainteresuje szczególnie osoby zaangażowane w przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, choć zjawisko reintegracji społecznej poprzez włączenie cyfrowe różnych grup społecznych ma również szerszy aspekt socjologiczny.

Informacja. Biblioteka. Społeczeństwo. Z prac bibliologicznych kół naukowych w Polsce. Pod red. Jacka Ladoruckiego i Zbigniewa Gruszki. Łódź: Wydaw. Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, ss. 132. ISBN 978-83-7525-920-9

Publikacja zawiera 12 tekstów zainspirowanych konferencją zorganizowaną przez Studenckie Koło Naukowe Bibliotekoznawców Uniwersytetu Łódzkiego „Biblioteka jako przedmiot badań naukowych”, która odbyła się 14 maja 2012 r. w Katedrze Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego. Zgodnie z zamierzeniem redaktorów tomu artykuły podzielono na dwie części: w pierwszej zamieszczono teksty pracowników naukowych i doktorantów, w drugiej części – teksty studentów z różnych uczelni w kraju.

Tematyka przedstawionych tekstów jest bardzo zróżnicowana. W nawiązaniu do podtytułu publikacji, otwiera ją tekst Jacka Ladoruckiego poświęcony działalności kół naukowych, kształtowaniu autorytetu mistrza i relacji pomiędzy mistrzem i uczniem. W kolejnym tekście Grzegorz Czapnik opisuje pojęcie „bibliominingu” jako: „zastosowanie technik eksploracji danych do sondowania ogromnych zasobów danych generowanych przez typowe biblioteki zautomatyzowane” (s. 19). W pierwszej części publikacji znalazły się także teksty Izabeli Olejnik na temat Biblioteki Medema w Paryżu jako przykładu biblioteki żydowskiej XXI w., Eweliny Makowskiej o różnych strategiach marketingowych w bibliotekach nordyckich, a także Pauli Gamus i Mileny Grzelki poświęcony powieściom historycznym w zasobach bibliotek cyfrowych.

Druga część, studencka, zawiera teksty reprezentantów różnych bibliologicznych kół naukowych. Otwiera ją charakterystyka idealnej biblioteki uniwersyteckiej, opisana na podstawie badań oczekiwań studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Temat biblioteki akademickiej, a w zasadzie jej strony WWW przedstawionej jako wynik badań różnych serwisów internetowych, zaprezentowały Paulina Pietraszak i Karolina Piaśnik. Obok dużych bibliotek uniwersyteckich przedmiotem badań stała się również biblioteka domowa (Joanna Polok, Ewa Poloczek). Temat wpływu inicjatyw kół naukowych na przygotowanie do wykonywania zawodu bibliotekarza podjął Paweł Borettini. Użytkownikom bibliotek – seniorom, poświęcił swój tekst Krzysztof Kwiecień, natomiast najmłodszym użytkownikom – Olga Konatowska-Ciszek, Magdalena Józefiak. Publikację zamyka tekst Jolanty Wnęk o współczesnym polskim budownictwie bibliotecznym na przykładzie gmachów bibliotek w Połańcu i Myślenicach.

Nadesłano: 15.11.2013.

„Bibliograficzne bazy danych i ich rola w rozwoju nauki”. II konferencja naukowa Konsorcjum BazTech

(Poznań, 17–19 kwietnia 2013 r.)

W dniach 17–19 kwietnia 2013 r. na Politechnice Poznańskiej odbyła się II konferencja naukowa Konsorcjum BazTech „Bibliograficzne bazy danych i ich rola w rozwoju nauki”, którą zorganizowały trzy biblioteki: Politechniki Poznańskiej, Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy oraz Politechniki Krakowskiej. Spotkanie było kontynuacją konferencji „Bibliograficzne bazy danych: kierunki rozwoju i możliwości współpracy”, która odbyła się w 2009 r. na Uniwersytecie Techniczno-Przyrodniczym w Bydgoszczy[1]. Celem tegorocznej konferencji był przegląd zagadnień związanych z tworzeniem i udostępnianiem polskich dziedzinowych baz danych oraz wyznaczenie takich kierunków dalszego rozwoju, które pozwolą zwiększyć powszechny i otwarty dostęp do krajowych publikacji naukowych. Zamierzeniem organizatorów było również upowszechnienie wiedzy o bazach bibliograficznych oraz związanych z nimi zagadnień praw autorskich wśród wydawców polskich czasopism naukowych. Zaproszenia do wygłoszenia referatów skierowano do twórców baz danych oraz innych specjalistów, proponując przedstawienie problemów:

- – utrzymywania krajowych dziedzinowych baz danych rejestrujących artykuły z czasopism;

- – znaczenia baz bibliograficznych dla rozwoju i upowszechniania nauki;

- – znaczenia baz bibliograficznych dla oceny czasopism naukowych;

- – miejsca baz danych w rozwijającym się modelu otwartego publikowania i otwartej komunikacji naukowej;

- – integracji zasobów polskich baz danych z innymi serwisami wyszukiwawczymi;

- – badań bibliometrycznych;

- – promocji baz i ich widoczności w wyszukiwarkach.

W konferencji uczestniczyło 159 osób, reprezentujących przede wszystkim środowisko bibliotek akademickich z całego kraju. Swego rodzaju nowością był dość liczny udział wydawców i redaktorów czasopism naukowych, wywodzących się zarówno z dużych wydawnictw uczelnianych, jak również katedr i instytutów. Szczególnie cenny był udział w konferencji naukowców uczestniczących w realizacji ważnych projektów krajowych (np. SYNAT), członków Zespołu Specjalistycznego MNiSW do oceny czasopism naukowych oraz przedstawiciela Departamentu Instrumentów Polityki Naukowej MNiSW. Na konferencji wygłoszono 27 referatów przedstawionych w pięciu sesjach tematycznych, odbył się też panel dyskusyjny, dwa warsztaty oraz prezentacje firm – dostawców baz danych, czasopism elektronicznych, systemów bibliotecznych oraz specjalistycznych multiwyszukiwarek.

Pierwszego dnia obrad odbyły się dwie sesje tematyczne. W inauguracyjnej – „Krajowe bibliograficzne bazy danych” – zaprezentowano 12 polskich baz bibliograficznych, głównie dziedzinowych. Sesja przebiegła bardzo sprawnie, mimo krótkiego czasu na liczne wystąpienia. Referenci (twórcy baz) przedstawili krótko – zgodnie z sugestiami organizatorów – główne informacje o bazach danych oraz skupili się na różnych problemach towarzyszących ich tworzeniu i udostępnianiu. Prezentowano:

(1) nowe funkcjonalności i platformy wyszukiwawcze (Zofia Kasprzak i Mariusz Polarczyk z bazy AGRO oraz Renata Wójcik z Bibliografii Zawartości Czasopism);

(2) analizy bibliometryczne (Anna Osiewalska z BazEkon oraz Izabela Swoboda i Anna Seweryn z CYTBIN);

(3) otwartość metadanych sieci (Klaudia Grabowska z BazHum);

(4) współpracę z wydawcami indeksowanych czasopism (Lidia Derfert-Wolf z BazTech);

(5) współpracę z serwisami zagranicznymi (Katarzyna Zamłyńska z DML-PL Polskiej Matematycznej Biblioteki Cyfrowej);

(6) języki informacyjno-wyszukiwawcze (Ewa Włostowska z Polskiej Bibliografii Lekarskiej);

(7) wykorzystanie baz w działalności edukacyjnej (Danuta Szewczyk-Kłos z bazy Pedagog);

(8) digitalizację archiwalnych roczników baz drukowanych (Zyta Szymańska, Beata Domosławska i Maciej Matysiak z Polskiej Bibliografii Literackiej);

(9) wersje Web 2.0 bibliografii (Marzena Przybysz z Polskiej Bibliografii Bibliologicznej).

Sesję dopełniło wystąpienie Anety Drabek na temat serwisu Arianta (Naukowe i Branżowe Czasopisma Elektroniczne), który wprawdzie nie jest bazą bibliograficzną, ale rejestrując czasopisma, dostarcza wiele cennych informacji, np. dane o indeksowaniu danego tytułu przez bazy danych, które prezentowano m.in. również w tej sesji.

Prelegenci drugiej sesji – „Znaczenie bibliograficznych baz danych w rozwoju [otwartej] nauki” – podjęli próbę określenia miejsca i roli dziedzinowych baz danych na mapie istniejących i powstających źródeł informacji sieciowej. Dominika Czerniawska w imieniu własnym i Marka Niezgódki (oboje z Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego – ICM UW) mówiła o udostępnianiu treści naukowych i metadanych w otwartym modelu, w kontekście zmian strukturalnych w systemie nauki. Henryk Rybiński (Wydział Elektroniki i Technik Informacyjnych Politechniki Warszawskiej) przedstawił sposób integracji istniejących w uczelniach zasobów informacji i tworzenie otwartego repozytorium na przykładzie Uczelnianej Bazy Wiedzy Politechniki Warszawskiej. Jolanta Przyłuska (Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera) rozważała użyteczność bibliograficznych baz danych dla naukowców, bibliotekarzy i urzędników, dowodząc jednocześnie, że dane zawarte w bazach – szczególnie tych „otwartych” – mogą być inspiracją nowych koncepcji badań. Henryk Hollender (Uczelnia Łazarskiego) rozpatrywał problem planowania na poziomie ogólnokrajowym aparatu bibliograficznego dla nauki, integrującego różne zasoby informacji (w kontekście np. SYNAT-u i Polskiej Bibliografii Naukowej). Zaproponował dyskusję na temat tego, czy należy tworzyć nowe serwisy czy rozwijać i integrować istniejące, czy może zadowolić się Google Scholar?

Drugi dzień konferencji odznaczał się różnorodnością form wymiany poglądów. Zapoczątkowano go kilkoma referatami wprowadzającymi do panelu dyskusyjnego pt. „Bibliograficzne bazy danych a ocena czasopism naukowych”. Krzysztof Szubski z Departamentu Instrumentów Polityki Naukowej Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przedstawił najnowsze zasady oceny parametrycznej jednostek. Kolejne wystąpienia miały pośredni związek z tą oceną i dotyczyły projektów Polska Bibliografia Naukowa (Aleksander Nowiński z ICM UW) oraz System wspomagania wyboru recenzentów (Jarosław Protasiewicz z Ośrodka Przetwarzania Informacji). W nieco innym ujęciu problem oceny czasopism naukowych przedstawili redaktor czasopisma oraz bibliograf – Miłosław Kozak, redaktor Combustion Engines/Silników Spalinowych, wydawanego przez Politechnikę Poznańską – zaprezentował proces wypełniania ankiety oceny czasopisma i występujące przy tym problemy, a Bartłomiej Siek – współtwórca baz bibliograficznych Biblioteki Głównej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego – zwrócił uwagę na niekonsekwencje edytorskie, stwarzające problemy przy opisywaniu dokumentów w bazach danych. Po wystąpieniach odbył się panel dyskusyjny z udziałem referentów i zaproszonych gości, głównie członków Zespołu Specjalistycznego MNiSW do oceny czasopism naukowych. Panel okazał się doskonałą formą wymiany poglądów, zwłaszcza że jego tematyka koncentrująca się wokół ankiety aplikacyjnej do oceny czasopism naukowych zbiegła się w czasie z przygotowywanym nowym rozporządzeniem MNiSW w tej sprawie. Członkowie Zespołu Specjalistycznego MNiSW otrzymali w związku z tym sporo pytań, jak również sugestii niezbędnych korekt w ankiecie czasopisma, zwłaszcza w punkcie dotyczącym tzw. baz referencyjnych. Uczestnicy konferencji domagali się uwzględnienia wszystkich liczących się polskich baz dziedzinowych w sposób zapewniający wydawcom czasopism znalezienie przynajmniej jednej reprezentującej określoną dyscyplinę wiedzy. Popołudnie drugiego dnia obrad uczestnicy spędzili na warsztatach dla bibliotekarzy i redaktorów/wydawców czasopism naukowych. Każdy miał okazję wziąć udział w dwóch szkoleniach: „Budowanie i wdrażanie strategii rozwoju czasopisma naukowego” oraz „Elementy prawa autorskiego w kontekście działalności bibliograficznej i wydawniczej”. Emanuel Kulczycki (Instytut Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) – prowadzący pierwszy warsztat – przedstawił m.in. procedury występowania o numer DOI, indeksowanie w bazach danych, politykę otwartości, prezentując bazę Sherpa Romeo oraz licencje Creative Commons. Drugie szkolenie – poprowadzone przez Barbarę Szczepańską (Centrum Cyfrowe. Projekt: Polska) – koncentrowało się wokół zagadnień prawnych w odniesieniu do bazy danych oraz czasopisma naukowego i jego elementów. Warsztaty, które toczyły się przy ożywionych dyskusjach, odebrano bardzo pozytywnie jako możliwość wymiany myśli i otrzymania bezpośredniej odpowiedzi na nurtujące pytania.

Sesja „Bibliograficzne bazy danych jako źródło analiz bibliometrycznych” zainaugurowała trzeci dzień konferencji. Aneta Drabek (Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego) wskazała na potencjał tkwiący w polskich bazach danych na użytek badań biblio- i naukometrycznych oraz podjęła próbę odpowiedzi na pytanie, czy warto tworzyć polski indeks cytowań i przytoczyła „katalog problemów”, z którymi powinni się zmierzyć twórcy takiego indeksu. Rolę bibliograficznych baz danych pomocnych przy ocenie dorobku naukowego pracowników i jednostek szkół wyższych omówiła Maria Garczyńska (Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej), przedstawiając wady i zalety unifikacji prac w tworzeniu bibliografii publikacji pracowników uczelni. Wojciech Fenrich (ICM UW) zaprezentował projekt POL-index – Polska Baza Cytowań, będący elementem systemu informacji o szkolnictwie wyższym POL-on. Założenia projektu oraz przedstawienie wprowadzania danych od strony praktycznej wzbudziły wiele emocji wśród uczestników konferencji, a szczególnie bibliotekarzy. We wszystkich wystąpieniach tej sesji prezentowano nieco odmienne punkty widzenia na metody tworzenia krajowego indeksu cytowań. Wydaje się, że połączenie tych wątków i koncepcji w jedno dobre przedsięwzięcie, opierające się na doświadczeniu istniejących serwisów bibliograficznych, mogłoby przynieść wiele korzyści.

Ostatnia sesja merytoryczna – „Promocja baz i bazy formą promocji” – dotyczyła sposobów zwiększania popularności i „widoczności” bibliograficznych baz danych. Przedstawione referaty dowiodły też, że „istnienie” czasopisma czy artykułu w bazie jest dla nich swego rodzaju promocją i ma wpływ na cytowalność, kontakty naukowe itp. Marcin Werla (Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe) przedstawił dobre praktyki udostępniania baz bibliograficznych i pełnotekstowych w sieci, zwracając uwagę na ich związki z użytkownikami, wyszukiwarkami, agregatorami danych, multiwyszukiwarkami i innymi serwisami informacyjnymi. Marzena Marcinek (Biblioteka Politechniki Krakowskiej) bardzo szczegółowo przeanalizowała zasoby polskich bibliotek w multiwyszukiwarkach i serwisach indeksujących publikacje naukowe, na podstawie przeglądu witryn bibliotecznych oraz badań ankietowych. W ostatnim wystąpieniu konferencji Dorota Buzdygan (również Biblioteka PK) zaprezentowała pogląd na temat promocyjnej funkcji bibliograficznych baz danych w odniesieniu do czasopism, artykułów, autorów i instytucji ich zatrudniających.

Wnioski przedstawiane przez referentów, konkluzje z dyskusji podczas obrad oraz spotkań kuluarowych znalazły swe odzwierciedlenie w postulatach sformułowanych przez komisje wnioskową. W dużym skrócie sprowadzały się one do propozycji:

(1) wykorzystania już istniejących platform (np. Wirtualnej Biblioteki Nauki) do zgromadzenia baz w jednym miejscu i wypracowania jednolitych zasad ich udostępniania,

(2) pobierania danych do systemu POL-on z istniejących baz bibliografii pracowników uczelni,

(3) wykorzystania baz bibliograficznych jako głównych dostawców danych do systemu POL-index, przy wsparciu wydawców czasopism,

(4) stałego dofinansowania opracowania danych w bazach bibliograficznych,

(5) dbałości o indeksowanie baz danych przez wyszukiwarki, metawyszukiwarki i inne narzędzia w celu zwiększenia widoczności swoich zasobów.

Szczegółowy program konferencji oraz streszczenia referatów, prezentacje i biogramy prelegentów zamieszczono na witrynie http://www.biblos.pk.edu.pl/bbd13/, a teksty referatów opublikowano w Materiałach Konferencyjnych EBIB dostępnych online w sieci Bibliograficzne bazy danych i ich rola w rozwoju nauki. II Konferencja naukowa Konsorcjum BazTech, Poznań, 17–19 kwietnia 2013. [online]. Materiały konferencyjne EBIB, 24. Stowarzyszenie EBIB, [30.10.2013], http://open.ebib.pl/ojs/index.php/Mat_konf/issue/view/4

Lidia Derfert-Wolf

Biblioteka Główna Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego

w Bydgoszczy

Nadesłano: 8.11.2013.

1 Sprawozdanie z pierwszej konferencji Konsorcjum BazTech zostalo opublikowane w serwisie EBIB: Bibliograficzne bazy danych: kierunki rozwoju i możliwości współpracy. Ogólnopolska konferencja naukowa z okazji 10-lecia bazy danych BazTech, Bydgoszcz, 27–29 maja 2009 [online]. Materiały konferencyjne EBIB, 19. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, KWE, [30.10.2013], http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/mat19/

„Społeczeństwo – informacja – innowacje. Wyzwania ery cyfrowej” – XII Krajowe Forum Informacji Naukowej i Technicznej w Zakopanem

(Zakopane, 24–27 września 2013)

W dniach 24–27 września 2013 r. w Zakopanem Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej (PTIN) zorganizowało pod patronatem Polskiego Oddziału International Society for Knowledge Organization (ISKO PL) i Komitetu Naukoznawstwa PAN konferencję naukową – XII Krajowe Forum Informacji Naukowej i Technicznej pod hasłem: „Społeczeństwo – Informacja – Innowacje. Wyzwania ery cyfrowej”. Współorganizatorami konferencji były także: Zakład Bibliografii i Informacji Naukowej Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (IBIN UŚ) oraz Zakład Zarządzania Informacją Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (INIB UJ).

Konferencje naukowe, cyklicznie organizowane co dwa lata przez PTIN, stanowią ważną płaszczyznę wymiany myśli i doświadczeń badaczy i praktyków informacji naukowej. Stanowią one wspaniałą okazję do spotkań specjalistów z Polski i zagranicy w celu zapoznania się z krajowymi i światowymi osiągnięciami teorii i praktyki informacji naukowej w wymiarze interdyscyplinarnym i międzynarodowym. Forum Informacji Naukowej i Technicznej (Forum INT) to także doskonała płaszczyzna do spotkań przedstawicieli środowiska akademickiego i środowiska pracowników informacji oraz jej użytkowników. Pełni ono zatem funkcję integrującą twórców i użytkowników informacji, koncentrując się na dzieleniu się wiedzą i doświadczeniami, a także kreowaniu nowych kierunków rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych.

W ramach współpracy merytorycznej z Polskim Oddziałem ISKO wzorem lat ubiegłych, organizatorzy XII Forum INT zaplanowali międzynarodową sesją ISKO, poświęconą tworzeniu i organizacji wiedzy w wymiarze krajowym i międzynarodowym.

W forum wzięło udział około 60 osób. Wśród nich znaleźli się przede wszystkim członkowie i działacze PTIN, członkowie ISKO, twórcy i użytkownicy informacji naukowej, bibliotekarze, informatycy oraz osoby z obszarów pokrewnych. Podobnie, jak w latach poprzednich, w forum wzięli udział przedstawiciele większości polskich ośrodków akademickiego kształcenia pracowników informacji i bibliotekarzy. W 7 sesjach (sesja plenarna + 4 sesje tematyczne + 2 sesje panelowe) wygłoszono łącznie 44 referaty i komunikaty naukowe, w których podejmowano różne problemy, ważne dla rozwoju informacji naukowej lub propozycje nowych rozwiązań problemów nurtujących od dawna tę dziedzinę. Uczestników forum powitała prezes PTIN – dr hab. Diana Pietruch-Reizes. W imieniu Rady Programowej XII Forum głos zabrał prof. dr hab. Wiesław Babik, krajowy koordynator ISKO w Polsce, który podkreślił zalety współpracy PTIN-u z ISKO PL.

Forum rozpoczęło się sesją plenarną, której przewodniczyła prof. UWr dr hab. Marta Skalska-Zlat (Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego – INIB UWr). W tej sesji wystąpili: Mieczysław Muraszkiewicz (Politechnika Warszawska – PW), Barbara Sosińska-Kalata (Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego – IINiSB UW), Wiesław Babik (INIB UJ), Mirosław Górny (Instytut Językoznawstwa, Uniwersytet Wrocławski – IJ UAM) oraz Diana Pietruch-Reizes (INIB UJ). M. Muraszkiewicz (PW) w swoim wystąpieniu podjął próbę doprecyzowania na potrzeby działalności informacyjnej terminów „innowacja” i „innowacyjność”. Problematykę tę kontynuowała B. Sosińska-Kalata (IINiSB UW) odnosząc ją do organizacji wiedzy. Podkreśliła, że pojęcie to wyraża innowacyjne podejście do badania, poznawania i rozwiązywania problemów informacyjnych współczesności. W. Babik (INIB UJ) uczynił przedmiotem swojego wystąpienia jakość informacji, traktując ją jako jedną z kluczowych kategorii ery cyfrowej i skonfrontował tę cechę informacji z istniejącymi zagrożeniami mającymi źródło w zbytniej relatywizacji tego pojęcia, polegającej na nieuprawnionym utożsamianiu jakości ze skutecznością działania. M. Górny (IJ UAM) przedstawił najważniejsze problemy metodologiczne badań nad określaniem i ewolucją funkcji infrastruktury informacyjnej. M. Muraszkiewicz, występując ponownie, próbował zainteresować uczestników konferencji koncepcją inteligentnego miasta w kontekście wdrażania innowacyjnych e-usług opartych na nowych technikach, zwłaszcza technologiach informacyjno-komunikacyjnych. Sesję plenarną zamknęło wystąpienie D. Pietruch-Reizes (INIB UJ) poświęcone e-infrastrukturze dla lepszego dostępu do informacji naukowej. Zaprezentowała ona ekosystem repozytoriów informacji naukowej oraz wirtualnych społeczności naukowo-badawczych. Wystąpienia te dostarczyły kontekstu dla rozważań szczegółowych problemów zaprezentowanych w ramach sesji tematycznych.

W sesji Międzynarodowego Towarzystwa Organizacji Wiedzy (ISKO), prowadzonej przez prof. B. Sosińską-Kalatę w języku angielskim, głównymi „aktorami” byli goście z zagranicy. Prezydent ISKO, H. Peter Ohly (GESIS, Niemcy), zwrócił uwagę na nowe zadania organizacji wiedzy i ISKO, będące reakcją na pojawienie się koncepcji Web 3.0. Problematyką digitalizacji współczesnej przestrzeni informacyjnej w postaci metafory chmury zajęła się Katriina Byström (Institutt for arkiv-, bibliotek – og informasjonsfag, Høgskolen i Oslo og Akershus, Norwegia oraz Bibliotekshögskolan, Högskolan i Borås, Szwecja). Zmiany i nowe tendencje we współczesnej edukacji specjalistów informacji przedstawił Tibor Koltay (Széchenyi István Egyetem, Węgry). Information literacy w kształceniu w miejscu pracy było przedmiotem wystąpienia Katarzyny Materskiej (INISB UW). Sesję zakończyło wystąpienie Libuše Foberovej (Slezská Univerzita v Opavě, Czechy), która podjęła problematykę nowych metod badawczych w nauce o informacji w erze cyfrowej. Pozostałe sesje miały charakter tematyczny.

Sesji tematycznej „Systemy informacyjne” przewodniczyła dr hab. Diana Pietruch-Reizes (INIB UJ). W sesji tej wystąpiły 4 osoby. Hanna Batorowska (Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie – INIB UP im. KEN) omówiła ona wpływ edukacji informacyjnej na jakość życia dorosłego człowieka. Maria Próchnicka i Małgorzata Janiak (INIB UJ) przedstawiły model systemu informacyjnego o ofercie edukacyjnej. Nowoczesne technologie stosowane w działalności dydaktycznej i naukowej UTIU (Universita Telematica Internatzionale UNINETTUNO) zaprezentowała Maria Lamberti (Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu). Sesję zakończyła, przeprowadzona przez Katarzynę Trojańczyk i Elżbietę Srokę (IBIN UŚ), prezentacja bibliografii załącznikowych oraz otwartych zasobów edukacyjnych, realizowanych w ramach e-szkoleń na platformie UPGOW Uniwersytetu Śląskiego,.

Kolejnym elementem programu konferencji był moderowany przez dr Agnieszkę Korycińską-Huras (INIB UJ) panel poświęcony prezentacji projektów profesjonalnych. Tu główną rolę odegrało troje studentów INIB UJ. Bartosz Kaczor zaprezentował możliwości wykorzystania crowdsourcingu w działalności informacyjnej. Beata Komańska przedstawiła projekt „Operacja Wojsko”, jako przykład innowacyjnego rozwiązania w dziedzinie promocji usług informacyjnych. Kamil Wieczorek próbował zainteresować uczestników konferencji komercyjną ofertą produktów informacyjnych dla branży sportowej.

Sesja czwarta dotyczyła problemów badawczych informacji naukowej. Przewodniczył jej Wiesław Babik (INIB UJ). Podjęto w niej kolejno następujące problemy: informatologia w drugim dziesięcioleciu XXI wieku (Sabina Cisek, INIB UJ), informatologia w Polsce w 2013 r. (Barbara Niedźwiecka, Zakład Informacji Naukowej Collegium Medicum UJ), innowacje w interfejsach elektronicznych środowisk informacyjnych (Stanisław Skórka, INIB UP im. KEN), normy terminologiczne informacji naukowej (Anna Matysek, IBIN UŚ), badania potrzeb i zachowań informacyjnych przedsiębiorców i konsumentów (Katarzyna Materska, IINiSB UW), metody jakościowe w badaniach zachowań informacyjnych związanych z macierzyństwem (Agnieszka Korycińska-Huras, INIB UJ), cytowania w polskich bazach bibliograficznych (Anna Seweryn i Izabella Swoboda, IBIN UŚ).

Sesję piątą, „Usługi informacyjne, biblioteki, digitalizacja” prowadził prof. UAM dr hab. Mirosław Górny. Katalog poruszonych w tej sesji problemów zawierał następujące zagadnienia: przydatność systemów elektronicznej identyfikacji w bibliotekarstwie (Justyna Adamus-Kowalska, IBIN UŚ), elektroniczny obieg dokumentów, informacji i zadań w systemach informacyjnych (Małgorzata Jaskowska, INIB UJ), wyzwania nowoczesnych bibliotek akademickich w erze cyfrowej (Beata Chrapczyńska, Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu), usługa powszechnej archiwizacji – PLATON U4 a biblioteki (Lidia Szczygłowska, Biblioteka Główna Politechniki Częstochowskiej), zasoby cyfrowe jednostek upowszechniania dorobku naukowego pracowników i studentów uczelni wyższych (Weronika Kubrak, Biblioteka Główna PW), projekt „Leśne Centrum Informacji” (Joanna Szewczykiewicz, Instytut Badawczy Leśnictwa), digitalizacja w Bibliotece Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego (Marek Poźniak, CIOP-PIB).

Sesja szósta pt. „Informacja specjalistyczna”, prowadzona przez prof. UW dr hab. Katarzynę Materską (IINiSB UW) dotyczyła następujących zagadnień: znaczenie informacji patentowej dla gospodarki opartej na wiedzy (Maria Fuzowska-Wójcik, Danuta Rytel, Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej), źródła badań patentowych w zakresie mykologii (Małgorzata Gajos, Instytut Informatyki UŚ), nowe elementy bazy AGRO w ramach projektu „Rozbudowa i przekształcenie bibliograficznej bazy danych AGRO w bazę bibliograficzno-abstraktową z wykorzystaniem oprogramowania YADDA” (Zofia Kasprzak, Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu), systemy naukowej informacji wojskowej wybranych państw członkowskich NATO (Małgorzata Caban, IBIN UŚ), najnowsze kierunki w udostępnianiu danych bibliograficznych (Dorota Chłopkowska, INIB UWr), tematyka zapytań użytkowników informacji dziedzinowej (Agnieszka Młodzka-Stybel, CIOP-PIB), działalność informacyjna Biblioteki I LO (Barbara Szczepanowska, CIOP-PIB), publikowanie w zakresie bezpiecznego funkcjonowania człowieka w środowisku pracy (Witold Sygocki, CIOP-PIB).

Na forum odbył się też panel tematyczny „Ośrodki informacji naukowej i technicznej w instytutach badawczych, co się z nami stało?”. Wystąpili w nim: Joanna Kapusta (Instytut Zaawansowanych Technologii Wytwarzania, Kraków), która przedstawiła stan prawny ośrodków informacji naukowej i technicznej w świetle nowej Ustawy o instytutach badawczych oraz działalność informacyjną Instytutu Zaawansowanych Technologii Wytwarzania w Krakowie, Renata Frączek (IBIN UŚ), która omówiła działalność informacyjną instytutów naukowo-badawczych po 2010 r. oraz zespół: A. Młodzka-Stybel, M. Poźniak, W. Sygocki, B. Szczepanowska, którzy zaprezentowali wyniki prac Ośrodka Informacji Naukowej i Dokumentacji CIOP-PIB w Warszawie.

Poszczególnym sesjom i panelom oraz wystąpieniom często towarzyszyły ożywione dyskusje nad poruszonymi problemami i obecną kondycją coraz mniej licznej grupy ośrodków informacji naukowej i technicznej w instytutach badawczych.

Forum towarzyszył uroczysty bankiet, na którym odbyła się promocja najnowszej publikacji Polskiego Towarzystwa Informacji Naukowej pt. Informacja i język. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Eugeniuszowi Ściborowi (1929–2003)[1].

W podsumowaniu warto podkreślić, że zgodnie z przyjętym celem konferencji, szeroka formuła forum umożliwiła interdyscyplinarny dyskurs nad informacją i współczesną informatologią oraz technologiami informacyjno-komunikacyjnymi, zarówno w wymiarze współczesnym, jak i perspektywicznym. Forum jest już stałym elementem krajobrazu polskiej informatologii. Dyskusje merytoryczne w czasie kolejnych konferencji w Zakopanem są pewnego rodzaju barometrem ujawniającym to, co rzeczywiście obecnie dzieje się w informacji naukowej w Polsce. Konfrontacja sfer akademickich z praktykami zawsze jest owocna dla obu stron. Teoria zawsze inspiruje praktykę i próbuje pomóc w rozwiązywaniu problemów generowanych przez praktykę, praktyka zaś słusznie oczekuje takiej pomocy od osób zajmujących się teorią. Zyskują na tym wszyscy, a przede wszystkim użytkownicy informacji.

Na koniec warto wspomnieć o propozycjach interesujących inicjatyw, które zostały zgłoszone w trakcie konferencji. Dotyczyły one zorganizowania kongresu informatologii polskiej, przygotowania i opublikowania monografii popularyzującej informatologię, stworzenia platformy wymiany informacji między ośrodkami informacji naukowej i technicznej.

Organizatorzy forum zdecydowali o opublikowaniu na stronie internetowej PTIN prezentacji, które towarzyszyły wystąpieniom w czasie poszczególnych sesji. Teksty referatów po ich wcześniejszej recenzji merytorycznej zostaną wydrukowane w postaci monografii pokonferencyjnej. Z kolei wybrane teksty referatów wygłoszonych na poprzednim Forum w 2011 r. zostały opublikowane w czasopiśmie Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej.

Można mieć nadzieję, że plon XII Forum w Zakopanem stanie się źródłem intelektualnych aspiracji i dalszej naukowej refleksji.

Wiesław Babik

Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego

Przewodniczący Rady Programowej XII Forum INT w Zakopanem

Nadesłano: 18.11.2013.

1 W. Babik, D. Pietruch-Reizes, red. (2013). Informacja i język. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Eugeniuszowi Ściborowi (1929–2003). Prace PTIN, 10. Katowice: Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej.

„Biblioteka akademicka: Infrastruktura – uczelnia – otoczenie”

(Gliwice, 24–25 października 2013 r.)

W dniach 24–25 października 2013 r. w Gliwicach odbyła się konferencja „Biblioteka akademicka: Infrastruktura – uczelnia – otoczenie”. W konferencji wzięło udział blisko sto osób z ośrodków naukowych z całej Polski oraz z wielu placówek bibliotecznych. Została ona zorganizowana w ramach projektu: „Rozwój sprzętowo-programowy platformy i lokalnej sieci dla wirtualnej infrastruktury Biblioteki Głównej Politechniki Śląskiej w celu pozyskania, tworzenia i udostępniania zasobów naukowych” (Działanie 2.3. Inwestycje związane z rozwojem infrastruktury informatycznej nauki).

Obrady podzielono na trzy bloki tematyczne: „Ekosystem otwartej nauki”, „Nowe technologie informacyjne dla nauki i kultury” oraz „Rola uczelni i bibliotek w rozwoju komunikacji naukowej”.

Pierwszy blok zagadnień rozpoczął Emanuel Kulczycki (Instytut Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), który swoje wystąpienie poświęcił korzyściom wynikającym z „otwierania nauki”. Podkreślił potrzebę intersubiektywnej komunikowalności i weryfikowalności nauki. Za podstawowe konsekwencje otwartej nauki uznał: transparentność praktyk naukowych, łatwiejszy dostęp do literatury naukowej, prostsze weryfikowanie wyników, stawanie się wiedzy dobrem społeczności i zmniejszenie kosztów funkcjonowania nauki. Wymienił trzy obszary otwartej nauki: otwarty dostęp do publikacji (Open Access), otwarty dostęp do danych badawczych (Open Data) oraz otwarty proces badawczy (Citizen Science). Podjął problem trudności recenzowania prac naukowych w obliczu niepełności danych, które prezentowane są recenzentom przez autorów. Zwrócił też uwagę na niepublikowanie tzw. danych negatywnych, a więc opisów badań naukowych, które nie zakończyły się sukcesem, oraz na potrzebę otwarcia procesów badawczych (udostępnienia informacji na temat realizowanych procesów badawczych). Współczesny model nauki nazwał „naukowym ekshibicjonizmem”, w którym naukowcy piszą, publikują, chcą być widoczni w sieci, recenzowani i cytowani oraz komentowani na portalach społecznościowych, ale w mniejszym stopniu czytają i wykorzystują prace innych. E. Kulczycki otwartą naukę, opartą na nowych technologiach, uznał za powrót do otwartej nauki sprzed wieków, kiedy to nie istniała jeszcze dominacja wydawców komercyjnych, monopolizujących rynek publikacji naukowych.

Jakub Szprot (Centrum Otwartej Nauki Uniwersytetu Warszawskiego) szczegółowo przedstawił różne aspekty funkcjonowania otwartego repozytorium instytucjonalnego. Omówił modele funkcjonowania repozytoriów w Polsce i na świecie, przedstawił dane dotyczące liczby repozytoriów na świecie, ich struktury, typów i zawartości, standardy w zakresie oprogramowania oraz formy promocji. Za podstawę funkcjonowania repozytoriów instytucjonalnych uznał zobowiązanie pewnych grup (pracowników naukowych, studentów, grantobiorców) do publikowania w tych repozytoriach swoich prac naukowych (np. dla doktoranta obligatoryjne jest zamieszczenie swojej dysertacji).

Temat wpływu repozytorium instytucjonalnego na upowszechnienie dorobku uczelni omówiła Małgorzata Rychlik (Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu), która współtworzy repozytorium AMUR. Przedstawiła: typy obiektów upowszechnianych w repozytoriach (artykuły naukowe, dysertacje, raporty, multimedia, nieopublikowane materiały konferencyjne), czynniki wpływające na efektywne upowszechnianie prac (m.in. rejestracja repozytorium w katalogach i rejestrach, implementacja wtyczki społecznościowej, optymalizacja tekstów pod kątem wyszukiwarek naukowych itp.), standardy interoperacyjne (OAI-PMH – mechanizm dzięki któremu metadane znajdujące się w repozytoriach są agregowane oraz Handle System – cyfrową identyfikację zasobu), korzyści wynikające z publikowania prac w repozytoriach (m.in. widoczność obiektów w wyszukiwarkach oraz serwisach podających liczbę cytowań, dostęp do statystyk na temat pracy – np. wskaźniki altmetryczne i bibliometryczne, pomoc w procesie parametryzacji uczelni).

Zagadnienie otwartych zasobów naukowych i edukacyjnych kontynuowała Bożena Bednarek-Michalska (Biblioteka Główna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu), omawiając zasady funkcjonowania repozytorium Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Z kolei Lidia Derfert-Wolf (Biblioteka Główna Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy) przedstawiła temat indeksowania czasopism naukowych w krajowych bazach danych w kontekście organizacyjno-ekonomicznym. Dokonała przeglądu krajowych baz danych rejestrujących artykuły z czasopism naukowych, wskazała na problem różnych formatów i standardów danych oraz duplikacji publikowanych w nich czasopism, a także na brak spójnej polityki przyjmowania czasopism do indeksacji oraz polityki promocji baz i otwartego dostępu. Omówiła również problem funkcjonowania dziedzinowych baz danych wśród innych serwisów (agregatorów, stron WWW, multiwyszukiwarek itp.). Na koniec przedstawiła problem braku stałego dofinansowania baz danych, które dawałoby gwarancję aktualności i kompletności publikowanych materiałów.

Druga część sesji „Ekosystem otwartej nauki” dotyczyła infrastruktury informatycznej w pracy bibliotek. Ewa Dąbrowska (Biblioteka Jagiellońska – BJ) przedstawiła zagadnienie: wpływ komputeryzacji i informatyzacji na procesy gromadzenia zbiorów w polskich bibliotekach uczelnianych, ze szczególnym uwzględnieniem działań Biblioteki Jagiellońskiej.

Ewa Amghar (również BJ) – infrastrukturę informatyczną nowoczesnej biblioteki przedstawiła na przykładzie niemieckich bibliotek akademickich. Zasygnalizowała atrakcyjne rozwiązania stosowane w tych bibliotekach, m.in. gabinety pracy indywidualnej lub grupowej, rozmaite czytniki, skanery, self-check’i i specyficzny niemiecki system gromadzenia zbiorów polegający na przyznaniu każdej bibliotece odrębnej specjalizacji w zakresie pozyskiwania zasobów.

Na temat mediów społecznościowych, crowdsourcingu i lifestreamingu mówiły Marta Stąporek (Biblioteka Politechniki Krakowskiej) oraz Katarzyna Machcińska (Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej Politechniki Wrocławskiej). W swoich referatach podkreśliły rolę użytkowników informacji w ocenianiu i kompletowaniu zasobów wiedzy. Szczegółowo zostały omówione rodzaje mediów społecznościowych (m.in. blogi i mikroblogi, fora i grupy dyskusyjne, serwisy do dzielenia się dokumentami, strony typu Wiki, strony z zakładkami, serwisy z plikami wideo i serwisy społecznościowe), funkcje mediów społecznościowych (komunikacyjna i marketingowa) oraz możliwości, jakie one oferują, a także strategia działań podczas procesów implementacyjnych.

Drugą sesję „Nowe technologie informacyjne dla nauki i kultury” rozpoczęło wystąpienie Macieja Dziubeckiego (Aleph Polska) – Nowe technologie biblioteczne kluczem do innowacyjności uczelni, poświęcone w dużej mierze narzędziu Primo oferowanemu przez firmę Aleph Polska. Referat Martyny Darowskiej (Biblioteka Główna Politechniki Śląskiej) poświęcony był doświadczeniom z wdrożenia interfejsu wyszukiwawczego zapewniającego dostęp do publikacji elektronicznych: Primo (multiwyszukiwarka), Primo Central Index (narzędzie linkujące), SFX (narzędzie indeksujące) oraz bX.

Tomasz Parkoła (Instytut Chemii Bioorganicznej PAN – Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe – IChB PAN – PCSS) podjął temat udostępniania i długoterminowego przechowywania obiektów cyfrowych w kontekście biblioteki akademickiej. Zreferował zaawansowany proces digitalizacji przy użyciu pakietu narzędzi DInGO (dLibra, dMuseion, dLab, dArceo) i narzędzi Centrum Kompetencji IMPACT oraz projekt Succeed (dotyczący upowszechniania, walidacji i standaryzacji bibliotek cyfrowych). Marcin Werla (również IChB PAN – PCSS) zaprezentował nowe technologie chmurowe przeznaczone dla instytucji kultury. Określił je jako formę outsourcingu w świecie IT. Kluczowe cechy tego systemu to: samoobsługowość, dostępność poprzez sieć, oparcie na współdzielonej puli zasobów, wysoka elastyczność i precyzyjne monitorowanie. Wyróżnił chmury prywatne, społecznościowe, publiczne i hybrydowe. Omówił też szczegółowo projekty chmurowe przeznaczone dla małych instytucji kultury, m.in.: międzynarodowy projekt LoCloud i eCloud (Europeana Cloud).

Ostatni referat w sesji, autorstwa Mai Wojciechowskiej (Katedra Polonistyki Stosowanej, Uniwersytet Gdański), został poświęcony możliwościom wykorzystania metody ośrodków oceny w procesach rekrutacyjnych bibliotek akademickich oraz roli kompetencji w zawodzie bibliotekarza. Autorka zwróciła uwagę na fakt, iż wobec nowych uregulowań prawnych, które „uwalniają” zawód bibliotekarza, konieczne stanie się rekrutowanie pracowników bibliotek w oparciu o posiadane przez nich kompetencje zawodowe, w mniejszym stopniu zaś kładąc nacisk na kwalifikacje poświadczone oficjalnymi dokumentami. Wyróżniła zwłaszcza kompetencje prakseologiczne, komunikacyjne, współdziałania, kreatywne i informatyczne.

Kolejną sesję – „Rola uczelni i bibliotek w rozwoju komunikacji naukowej” – rozpoczął swoim wystąpieniem Wiesław Babik (Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego), prezentując intrygujący temat: Biblioteka akademicka na rozdrożu. O współczesnych przemianach w środowisku informacyjnym. Za cel wystąpienia prelegent przyjął: przedstawienie uwarunkowań zewnętrznych i wewnętrznych obecnej działalności bibliotek akademickich poprzez pokazanie przyczyn i skutków zmian w funkcjonowaniu bibliotek akademickich, wywołanych przede wszystkim przez nowoczesne technologie informacyjne i medialne, a zwłaszcza sieciowe, oraz zdefiniowanie zadań-wyzwań, przed jakimi stoją obecnie biblioteki akademickie w Polsce.

Inne tematy dotyczyły: wpływu nowych technologii na funkcjonowanie oddziałów informacji naukowej (M. Baś – BJ), bibliografii jako elementu komunikacji naukowej biblioteki uczelnianej (M. Malinowski – Max Elektronik), roli bibliotek w kształceniu kompetencji informacyjnych studentów (L. Mikołajuk – Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego), wizerunku bibliotekarza w Google Grafika (B. Langer, S. Kwiecień – Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie), baz muzycznych jako uzupełnienia procesu dydaktycznego w uczelniach artystycznych (H. Bias – Biblioteka Główna Akademii Muzycznej w Katowicach), usług powszechnej archiwizacji w modelu PLATON-U4 (D. Bubel, L. Szczygłowska, Ł. Kuczyński – Biblioteka Główna Politechniki Częstochowskiej) oraz innych zagadnień związanych z infrastrukturą i procesami komunikacyjnymi uczelni.

Interesujący temat poruszyła Elżbieta Kopyś (BJ), mówiąc o zakupach książek elektronicznych przez biblioteki w modelu Patron Driven Acquisition, a więc modelu zakupu sterowanego popytem. Autorka zaprezentowała istotę modelu ze szczególnym uwzględnieniem problemu selekcji i wykorzystania zakupionych zbiorów oraz skutków jego stosowania z punktu widzenia biblioteki, czytelnika i wydawcy.

Na uwagę zasługuje również działalność Biblioteki Akademickiej Wyższej Szkoły Biznesu w Dąbrowie Górniczej, która została opisana w referacie Anny Sucheckiej pt. Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej w przestrzeni uczelni i regionu. Autorka zwróciła uwagę, że odbiór biblioteki w środowisku lokalnym w głównej mierze zależy od tego co dana placówka oferuje swoim użytkownikom i w jaki sposób to czyni. Omówiła takie pojęcia jak „trzecie miejsce” oraz „miejsce publiczne”, czyli następny po domu i pracy obszar gdzie spędza się czas, a następnie opisała aktywności swojej macierzystej biblioteki, która oprócz funkcji akademickiej realizuje również zadania kulturotwórcze, takie jak choćby: „Biblioteka otwarta”, „Biblioteka w trzech wymiarach”, „Z kulturą na Ty…”.

Pomimo dużej liczby prelegentów, organizatorom konferencji udało się zaplanować czas na dyskusje i pytania do referentów, których uzupełnieniem były ożywione rozmowy kuluarowe. Część merytoryczna spotkania została urozmaicona występami artystycznymi podczas wieczornej kolacji. Konferencję należy uznać za udaną, a gospodarzom pogratulować jej dobrej organizacji.

Maja Wojciechowska

Katedra Polonistyki Stosowanej

Uniwersytet Gdański

Nadesłano: 11.11.2013.

„Klasyfikacja i wizualizacja: interfejsy do wiedzy” Międzynarodowe Seminarium UKD

(Haga, Holandia, 24–25 października 2013 r.)

W dniach 24–25 października 2013 r. Konsorcjum UKD zorganizowało w Hadze (Holandia) 4. międzynarodowe seminarium, poświęcone problemom klasyfikacji. Tematem przewodnim była wizualizacja struktur organizacyjnych informacji i wiedzy. Podczas siedmiu sesji wygłoszono dziewiętnaście wystąpień. Przydział wystąpień do poszczególnych sesji był często umowny, ponieważ wiele z nich poruszało tematykę, która wykraczała zakresem poza nakreśloną problematykę. W sesji posterowej zaprezentowano trzy projekty. W sprawozdaniu przedstawiono jedynie wybrane referaty, pokazując różnorodność problematyki poruszanej na konferencji.

Seminarium otworzył wykład W. Boyda Raywarda (University of Illinois, USA), badacza życia i twórczości Paula Otleta. Wykład From the index card to the World City: knowledge organization and visualization in the work and ideas of Paul Otlet, poświęcony był koncepcjom wizualizacji struktur wiedzy projektowanym przez twórcę UKD.

W pierwszej sesji zatytułowanej „Challenges in visualization of knowledge” wygłoszono trzy referaty. M.in. w referacie o takim samym tytule, jak tytuł sesji, Xia Lin (Drexel University, USA) przedstawił trzy podejścia do problematyki wizualizacji wiedzy. Pierwsze z nich wykorzystuje istniejące systemy organizacji wiedzy stworzone przez człowieka. Drugie dotyczy wizualizacji struktur wiedzy uzyskanych dzięki ich ekstrakcji z dużych, nieustrukturyzowanych zbiorów danych. Ostatnie podejście polega na stworzeniu w pierwszej kolejności wizualnego wzorca – metafory. Dostępne dane są w nim następnie odwzorowywane. Umożliwia to bardziej sugestywne i łatwiejsze w odbiorze przedstawienie materiału trudnego w percepcji, np. ze względu na swoją wielkość. Celem tego typu podejścia do wizualizacji wiedzy jest więc ułatwienie analizy zbioru danych. X. Lin pokazał przykłady zastosowania omówionych trzech podejść.

W drugiej sesji „Categorisation for retrieval, exploration and learning” wygłoszono trzy zróżnicowane tematycznie referaty. Pierwszy z nich przedstawił Lev Manovich (City University of New York, USA), profesor sztuk wizualnych, artysta i teoretyk nowych mediów. W referacie Looking at one million images: how visualization of big cultural data helps us to unlearn our cultural categories zaprezentował wyniki badań dotyczących wizualizacji dużych kolekcji multimedialnych, składających się ze statycznych obrazów i filmów. Podkreślił, że kategoryzacja, pomimo licznych zalet, ogranicza percepcję świata, w szczególności świata kultury. Przyjrzenie się odstępstwom od wzorców może być owocne. Zastosowana przez niego metoda analizy polega na przetwarzaniu kolekcji obrazów w jeden obraz, pozwalający na spojrzenie na nią z nowej perspektywy. L. Manovich przedstawił przykłady projektów, które są próbą odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób analizować duże kolekcje multimedialne, oraz które techniki wizualizacji i analizy danych są najlepsze dla użytkowników nie posiadających specjalistycznej wiedzy technicznej. Autor podkreślił dużą rolę w analizie obrazów możliwości zmiany perspektywy, z jakiej patrzymy na badane zbiory. Mimo, że L. Manovich nie odwołał się bezpośrednio do problematyki klasyfikacji, to wieloaspektowość UKD umożliwia różnorodne spojrzenie na zbiór dokumentów. Klasyfikacja ta może stanowić podstawę do zastosowania różnych technik wizualizacji.

Kathryn La Barre (University of Illinois, USA) w referacie Semper avanti? Some reflections on faceted interfaces przedstawiła stan badań i swoje przemyślenia dotyczące rozwoju wskazanych w tytule interfejsów. Zaprezentowała wyniki analizy zastosowania nawigacji fasetowej na stronach internetowych i w katalogach bibliotek oraz projektów dotyczących tworzenia faset w dziedzinie filmu i baśni. Według niej, istotną kwestią są ograniczenia związane z brakiem odpowiednich, kreatywnych sposobów prezentacji informacji w katalogach bibliotecznych. Jest to jeden z elementów, który wymaga poprawy. Jako przykład oryginalnego zaprezentowania zbiorów przy użyciu klasyfikacji pokazała tzw. dentograf autorstwa Williama Dentona. Jest to metoda wizualizacji kolekcji bibliotecznych pokazująca ich rozkład ilościowy w wyodrębnionych dziedzinach. K. La Barre podkreśliła, że o ile tworzone są liczne wizualizacje np. zakresów czasowych treści dokumentów czy dat publikacji, to bardzo mało jest ich w przypadku języków informacyjno-wyszukiwawczych. Podczas dyskusji, L. Manovich akcentował, że pomimo dostępności licznych metod i technik wizualizacji, wciąż brakuje ich wdrożeń zarówno w zastosowaniach komercyjnych, jak i w instytucjach kultury. K. La Barre stwierdziła, że jedną z przyczyn jest konserwatyzm producentów oprogramowania bibliotecznego. Wszyscy oferują bardzo podobną jego funkcjonalność. Zwróciła uwagę, że brakuje często odwagi i wyobraźni w projektowaniu tego oprogramowania. Szansą na eksperymentowanie z innowacyjnymi rozwiązaniami może być według niej wolne oprogramowanie.

Sesja trzecia nosiła tytuł „Classification, interfaces and information architecture”. Interesujący referat, dotyczący wskazówek, które płyną z analizy prawa Hicka-Hymana i teorii klasyfikacji Ranganathana dla projektowania interfejsów wyszukiwawczych, wygłosił Luca Rosati (Università per Stranieri di Perugia, Włochy). W referacie How to design interfaces for choice: the role of classification in information architecture pokazał, że w przypadku dostępności wielu opcji, czas potrzebny do wyboru jednej z nich zależy w głównej mierze od tego, w jaki sposób są zaprezentowane i zorganizowane, a nie od ich liczby. Według zaleceń Ranganathana układ klas wewnątrz tablic powinien być użyteczny dla korzystającego z niego człowieka. Jeśli podział dostępnych opcji w menu (schematu nawigacyjnego serwisu WWW) jest konsekwentny i zrozumiały dla użytkownika, to wówczas lepiej sprawdza się układ poziomy niż pionowy, z dużą liczbą stopni podziału. W przypadku braku możliwości stworzenia użytecznego układu opcji należy, zdaniem L. Rosatiego, dokonać podziału menu, ograniczyć liczbę wyświetlanych opcji, dostosowując ich wybór do potrzeb użytkownika, lub zapewnić mu wskazówki pomagające w eksploracji menu.

W sesji czwartej pt. „Visualization and navigation of knowledge structures” wygłoszono trzy referaty. Dario Rodighiero (Sciences Po, Paris, Francja) w referacie The Homer’s list, or How classifications can be displayed on tablets przedstawił projekt nawigacji po strukturze klasyfikacji na ekranie tabletów. Te coraz popularniejsze urządzenia przenośne, ze względu na małe rozmiary, stanowią spore wyzwanie dla projektantów graficznej prezentacji danych. W celu wyświetlenia klasyfikacji na tablecie zaproponowano alfabetyczną listę klas. Wybór był podyktowany popularnością tej formy prezentacji informacji, zarówno w publikacjach drukowanych jak i w interfejsach urządzeń przenośnych. Zaproponowany interfejs pozwala na nawigację po wykazie klas w poziomie i w pionie. Pierwszy sposób jest podobny do przeglądania tradycyjnej książki. Ilekroć powracamy do konkretnej strony (ekranu), jej treść pozostaje niezmieniona, tzn. można na niej odnaleźć nazwy tych samych klas zapisane w języku naturalnym. Zdaniem D. Rodighiero jest to dobry sposób przeglądania klas, leżących blisko siebie, zorganizowanych według różnych kryteriów, np. należących do tej samej gałęzi klasyfikacji lub sąsiadujących ze sobą w wykazie alfabetycznym. Metoda ta umożliwia łatwy powrót do odnalezionego wcześniej miejsca w klasyfikacji. Natomiast drugi sposób nawiązuje do typowej nawigacji w interfejsach urządzeń elektronicznych, w których przewija się treść w pionie. Umożliwia szybkie przemieszczanie się w strukturze całej klasyfikacji. Ta hybrydowa nawigacja umożliwia wykorzystanie zalet obu podejść, takich jak przewidywalność lub szybkość, w zależności od potrzeb użytkownika. Poziome położenie tabletu zapewnia możliwość prezentacji klasyfikacji w postaci dwóch kolumn alfabetycznie uporządkowanych klas. D. Rodighiero wskazał, że może to być pomocne m.in. w eksploracji relacji w ramach jednej klasyfikacji. Dwie kolumny mogą zostać wykorzystane również do porównania i odwzorowania dwóch różnych systemów. Dalsze badania prezentacji języków informacyjno-wyszukiwawczych na urządzeniach mobilnych wydają się być konieczne w związku z coraz większą ich popularnością.

Sesja piąta nosiła tytuł „Indexing languages, relationships and visualization”. W referacie From modelling to visualization of topic relationships in classification schemes Rebecca Green (Online Computer Library Center – OCLC) przedstawiła projekt, którego celem jest rozbudowa modelu FRSAD dla klasyfikacji, tak aby umożliwić przeglądanie Klasyfikacji Dziesiętnej Deweya (KDD) według tematów, a nie jak dotychczas – wyłącznie klas wyrażających podział dyscyplinarny. Dokumenty dotyczące tego samego tematu (przedmiotu dokumentu – ang. topic) są bowiem klasyfikowane według KDD w różnych działach w zależności od ujęcia dziedzinowego. R. Green przedstawiła model danych dla KDD dostosowany do wskazania powiązań relacyjnych tematów rozproszonych w strukturze hierarchicznej. W założeniach autorów, projekt ma wspierać zarówno profesjonalistów, zajmujących się m.in. rozwojem systemu klasyfikacyjnego, jak i użytkowników końcowych, którym może ułatwić wyszukiwanie zasobów informacyjnych zgodnie z KDD. R. Green zaprezentowała także wizualizacje struktury relacji tematycznych w KDD w postaci dentografu i piramidy. Ten element prezentacji wzbudził spore wątpliwości uczestników konferencji, ze względu na wykorzystanie w nich numerycznych symboli klasyfikacyjnych, a więc informacji zrozumiałych wyłącznie dla specjalistów znających klasyfikację. Zasugerowano, że w projekcie mającym na celu prezentację klasyfikacji użytkownikom, powinno unikać się tego rodzaju elementów. Wydaje się, że częstym problemem bibliotekarzy i specjalistów informacji naukowej jest stosowanie w prezentacji języków informacyjno-wyszukiwawczych niezrozumiałej terminologii i elementów przydatnych wyłącznie dla specjalistów.

Ostatnim elementem sesji była prezentacja serwisu UDC Online przeznaczonego dla specjalistów zajmujących się UKD. W tym serwisie po raz pierwszy udostępniono pełny plik wzorcowy UKD (UDC Master Reference File) w Internecie. Dostęp jest płatny i pozwala na nawigację po klasyfikacji. Obecnie prowadzone są prace nad tłumaczeniem pliku na język chorwacki, czeski, holenderski, niemiecki, estoński, francuski, hiszpański i polski. Prezentująca serwis redaktor naczelna UKD, Aida Slavic, podkreśliła szybki przyrost słownictwa, przetłumaczonego na język polski. Prace te są prowadzone w Pracowni UKD Biblioteki Narodowej przez Jolantę Hys, Joannę Kwiatkowską i Annę Marsulę, przy wsparciu bibliotekarzy spoza książnicy narodowej.

W sesji szóstej zatytułowanej „Visualization in collection searching and browsing” wygłoszono dwa wystąpienia. Marcel Worring (Universiteit van Amsterdam, Holandia) w referacie Easy categorization of large image collections by automatic analysis and information visualization przedstawił projekt z zakresu uczenia maszynowego, którego celem jest zapewnienie automatycznej kategoryzacji niezorganizowanych zbiorów obrazów. Komputer otrzymuje do przetworzenia dwie grupy obrazów. Pierwsza grupa przedstawia konkretny przedmiot, którego rozpoznawania uczy się system. Druga zawiera obrazy oznaczone jako nieprezentujące określonej rzeczy. Problemy w stosowaniu tej metody powodują fotografie przedstawiające obiekty w nietypowych ujęciach oraz te, na których widoczne jest wiele obiektów wzajemnie na siebie zachodzących. Dobre wyniki może dać uczenie rozpoznawania zestawień przedmiotów, które często występują na obrazach wspólnie. Niemożliwe jest nauczenie komputera interpretacji obrazów mających znaczenie przenośne, charakterystyczne np. dla dzieł sztuki.

W sesji siódmej pt. „Visualizing analytics of classification and collection metadata” wygłoszono dwa referaty. Matthew Battles (University of Harvard, USA) w referacie Data artefacts: tracking knowledge-ordering conflicts through visualization przedstawił, na podstawie projektu Digital Public Library of America, możliwości wykorzystania wizualizacji do analizy błędów i niekonsekwencji w danych dostarczanych przez różne instytucje do jednego repozytorium. Według badacza, analiza ta wskazuje, że pomimo istnienia międzynarodowych standardów, metadane są tworzone w oparciu o lokalne potrzeby. Utrudnia to połączenie ich w jedną całość. Wpływ na powstanie niekonsekwencji w ramach kolekcji mają także wszelkie zmiany w używanych systemach metadanych, takich jak klasyfikacje, oraz w zasadach ich stosowania. Wykrycie tych błędów jest możliwe wyłącznie w procesie użytkowania kolekcji. Ich analiza pozwala także na przyjrzenie się organizacji poszczególnych instytucji biorących udział w projekcie.

W sesji posterowej prezentowano trzy prace, m.in. Veslava Osińska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska) przedstawiła projekt prowadzony wspólnie z Joanną Dreszer-Drogorob, Grzegorzem Osińskim i Michałem Gawarkiewiczem, dotyczący wizualizacji zbioru artykułów zaklasyfikowanych według ACM Computing Classification System. Zespół ten przeprowadził wstępne badania stworzonej wizualizacji z udziałem studentów i ekspertów. Interfejs badano pod kątem możliwości wizualnej analizy klasyfikacji. Wykryto dwa style poznawcze, którymi posługiwali się uczestnicy badania. Różnica między tymi stylami polegała na krótszym lub dłuższym czasie niezbędnym do udzielenia odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu. Badanie wskazało także możliwości ulepszenia interfejsu m.in. poprzez dobór czytelniejszych kolorów. Zespół badaczy z UMK planuje przeprowadzenie dalszych badań z udziałem większej liczby respondentów.

Konferencję zakończył panel dyskusyjny, w którym wzięli udział moderatorzy poszczególnych sesji. Swoimi spostrzeżeniami dzielili się także pozostali uczestnicy konferencji. Andrea Scharnhorst (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Holandia), zauważyła, że w zakresie koncepcji wykorzystywania współczesnych technik wizualizacji informacji konferencja ujawniła przepaść między specjalistami klasyfikacji piśmiennictwa i specjalistami w innych dyscyplinach naukowych, w których z technik tych korzysta się już od dawna oraz grafikami komputerowymi i specjalistami nowoczesnych mediów. Środowisko biblioteczne jest mało aktywne w dziedzinie wizualizacji. Opinia ta była zgodna z opiniami wielu innych uczestników konferencji. Podkreślano konieczność interdyscyplinarnej dyskusji nad metodami prezentacji informacji i wiedzy. Na konferencji prezentowane były dwa podejścia do wizualizacji: pierwsze, w którym struktury organizacji wiedzy odkrywane są w konsekwencji przetworzenia niezorganizowanego zbioru danych i jego graficznej prezentacji oraz drugie, w którym pewien zasób informacji lub wiedzy ma postać ustrukturyzowaną, a głównym zadaniem jest właściwa prezentacja tej struktury. Jak stwierdzono, wizualizacja zorganizowanego zbioru nie jest wcale prostsza. W dyskusji poruszono także kwestię celowości wizualizacji. Nie może ona być celem samym w sobie. Istotnym zagadnieniem jest także umiejętność właściwej interpretacji zwizualizowanej wiedzy, której trzeba się nauczyć. Niezbędna jest odpowiednia edukacja w zakresie kompetencji wizualnych, właściwego odczytywania i interpretowania wizualizacji.

Konferencja pokazała duże możliwości, które wiążą się z właściwym wykorzystaniem wizualizacji w prezentacji klasyfikacji. Odpowiednie jej zastosowanie może rozwiązać część problemów bibliotek, związanych z użyciem języków informacyjno-wyszukiwawczych. Większość referatów znalazła się w wydanych w formie książki materiałach konferencyjnych (A. Slavic, A.A. Salah, S. Dabies: Classification & Visualization: Interfaces to Knowledge: Proceedings of the International UDC Seminar 24–25 October 2013 The Hague, The Netherlands. Würzburg: Ergon Verlag, 2013). Nagrania i prezentacje są także dostępne na stronie internetowej konferencji pod adresem: http://seminar.udcc.org/2013/index.php

Bartłomiej Włodarczyk

Biblioteka Narodowa

Nadesłano: 14.11.2013.

„SWIB 13 – Sieć Semantyczna w bibliotekach”

(Hamburg, Niemcy, 25–27 listopada 2013 r.)

W dniach 25–27 listopada 2013 r. w Hamburgu odbyła się konferencja pt. „Semantic Web in Libraries” (SWIB). Była to już piąta edycja corocznej konferencji poświęconej problemom uczestnictwa bibliotek w rozwoju Sieci Semantycznej. Organizatorami są Centrum Rozwoju Bibliotek Nadrenii Północnej-Westfalii (Hochschulbibliothekszentrum Nordrhein-Westfalen – HBZ) oraz Centralna Biblioteka Ekonomiczna w Niemczech (ZBW – Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft). Od trzech lat konferencja ma charakter międzynarodowy, a liczba uczestników stale rośnie. W tym roku w konferencji wzięło udział 170 osób z 23 państw. Obecni byli również przedstawiciele instytucji spoza Europy, m.in. z Indii, Indonezji, USA czy Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Motywem przewodnim tegorocznej konferencji była potrzeba tworzenia i udostępniania bibliotekarzom gotowych aplikacji do konwersji i publikowania danych bibliograficznych i wzorcowych w modelu Linked Data (LD).

Obrady konferencji SWIB od trzech lat organizowane są w ciągu dwóch dni, poprzedzonych jednodniowymi warsztatami. Pierwszego dnia, 25 listopada, odbyło się dziewięć spotkań. W części przedpołudniowej zorganizowano zebranie użytkowników aplikacji VIVO oraz zespołu Kompetenzzentrum Interoperable Metadaten (KIM). VIVO jest darmowym oprogramowaniem do tworzenia repozytoriów instytucjonalnych, które opracowano w Cornell University (USA). Zaletą VIVO jest skalowalność oraz pełna zgodność ze standardami sieciowymi w kontekście reprezentacji informacji, m.in. ontologia aplikacyjna VIVO Ontology. KIM jest niemieckim centrum kompetencji zrzeszającym specjalistów w zakresie metadanych. Celem KIM jest wypracowanie mechanizmów osiągania spójności na płaszczyźnie wymiany metadanych między instytucjami z sektora nauki i dziedzictwa kulturowego w Niemczech. W części popołudniowej odbyło się sześć warsztatów, których przedmiotem były podstawowe zagadnienia dotyczące koncepcji LD, publikowanie danych za pomocą technologii Sieci Semantycznej, udostępnianie kolekcji metadanych z formalną specyfikacją źródła ich pochodzenia (tzw. metadata provenance) oraz konwersja metadanych bibliotecznych z zachowaniem standardów sieciowych. Warsztaty odbywały się równolegle i miały formę sześciogodzinnych paneli dyskusyjnych lub koncentrowały się na obsłudze aplikacji i wykorzystaniu technologii w praktyce.

W ramach pierwszego dnia zorganizowano również seminarium doktoranckie, którego celem była dyskusja doktorantów prowadzona pod okiem doświadczonych badaczy, dotycząca problemów badawczych w kontekście szeroko pojętej obecności danych bibliograficznych i wzorcowych w Sieci Semantycznej oraz publikowania w modelu LD.

Oficjalne obrady w ramach tegorocznej konferencji SWIB odbyły się w dniach 26–27 listopada. Przedstawiciele organizatorów dokonali otwarcia konferencji, po czym głos zabrała Dorothea Salo (University of Wisconsin-Madison, USA) – gość specjalny konferencji. Tematem wykładu otwarcia była koncepcja LD z punktu widzenia kształcenia bibliotekarzy. Do głównych problemów tego ujęcia zidentyfikowanych przez D. Salo należy brak gotowych aplikacji, które mogłyby zostać wykorzystane przez bibliotekarzy nieposiadających przygotowania programistycznego. Brak interfejsów graficznych w wielu aplikacjach LD, trudności w jednoznacznym i prostym określeniu korzyści płynących ze stosowania tego modelu dla środowiska bibliotecznego, zdaniem D. Salo potwierdzają tezę o tzw. ścieżce negatywnych zależności historycznych (ang. negative path dependence). Polega to na tym, że technologie i standardy dotychczas stosowane (np. MARC 21) nie zostaną wyparte przez nowe technologie sieciowe. Nie dlatego, że te pierwsze są lepsze, lecz dlatego, że po prostu realizują swoje dotychczasowe zadania. Tym samym, tezy o końcu formatu MARC 21 są nieuzasadnione, dopóki środowisko bibliotekarzy nie otrzyma w pełni funkcjonalnych technologii, które będą realizowały potencjał leżący u podstaw modelu publikowania danych LD. Wystąpienie D. Salo, z uwagi na bardzo pragmatyczne podejście do koncepcji Linked Data, spotkało się z dużym entuzjazmem słuchaczy i jego tezy były często przywoływane podczas kolejnych wystąpień.

W dalszej części dnia zaplanowano trzy sesje tematyczne, w ramach których wygłoszono dziewięć referatów. W sesji poświęconej mapowaniu danych oraz aplikacjom typu mashup zaprezentowano trzy referaty. Przedmiotem wystąpienia Magnusa Pfeffera (Hochschule der Medien, Niemcy) było opracowanie schematu przejścia między Klasyfikacją Dziesiętną Deweya a niemiecką klasyfikacją Regensburger Verbundklassifikation. W tym celu wykorzystano podejście indukcyjne, czyli w oparciu o współwystępowanie symboli klasyfikacyjnych w rekordach bibliograficznych, opracowano algorytm obliczania stopnia podobieństwa zakresów znaczeniowych symboli oraz generowania zależności hierarchicznych między nimi. Tematem kolejnego referatu były również schematy mapowania. Nadine Steinmetz (Hasso-Plattner-Institut, Niemcy) przedstawiła wyniki prac nad algorytmami automatycznego rozpoznawania pojęć, miejsc i osób w kolekcjach dokumentów tekstowych za pomocą formalnie specyfikowanych kartotek haseł wzorcowych Biblioteki Narodowej Niemiec oraz DBPedii – semantycznej wersji Wikipedii. Ostatnie wystąpienie w tej sesji było poświęcone wspomaganiu procesu gromadzenia w bibliotece za pomocą dedykowanej aplikacji typu mashup. Philipp Zumstein (Universitätsbibliothek Mannheim, Niemcy) przedstawił założenia prototypowej aplikacji automatycznie agregującej informacje o nowościach wydawniczych z określonych dziedzin wiedzy. Aplikacja ta wykorzystuje dane pobierane m.in. z serwisów Amazon.com, Google Books, British National Bibliography.

W kolejnej sesji zatytułowanej „Libraries and Beyond” przedstawiono trzy referaty. Pierwsze wstąpienie dotyczyło modelu danych w systemie informacyjnym AgriVIVO, który działa jako system agregujący z wielu źródeł informacje z zakresu rolnictwa. Valeria Pesce (Global Forum on Agricultural Research – GFAR, ONZ) przedstawiła przesłanki, które skłoniły GFAR do przyjęcia aplikacji VIVO jako podstawowego system bazodanowego. Do głównych powodów przyjęcia tej aplikacji V. Pesce zaliczyła dużą funkcjonalność VIVO, darmowy dostęp oraz elastyczność ontologii systemowej, która wyznacza model bazy wiedzy. W tym przypadku, VIVO, pomimo faktu, że jest to kompletny system do obsługi repozytorium cyfrowego, pełni wyłącznie funkcję mechanizmu agregacji i przechowywania danych. Graficzny interfejs użytkownika AgriVIVO jest wykonany za pomocą aplikacji Drupal, która jest darmowym systemem zarządzania treścią. W kolejnym wystąpieniu Nikolas Mitrou (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο [Etniko Metsovio Politechneio], Ateny, Grecja) przedstawił założenia i realizację projektu HELAS-Link (Hellenic Academic Libraries-Link), który pełni rolę centralnego punktu dostępu do kolekcji cyfrowych oraz danych bibliograficznych dla studentów i badaczy w Grecji. Autor skupił się jednak na architekturze systemu a nie na kwestiach związanych z wykorzystaniem standardów sieciowych do reprezentacji informacji i udostępnianiu kolekcji HELAS-Link w tzw. chmurze danych powiązanych (ang. Linked Data Cloud). Ostatnie wystąpienie sesji dotyczyło potencjalnych i realnych korzyści dla bibliotek, które włączają się w rozwijanie LD. Richard Wallis (Online Computer Library Center – OCLC, Wielka Brytania) przedstawił idee stosowania standardów sieciowych (m.in. Resource Description Framework, tzw. semantycznych języków znacznikowych – schema.org i RDFa oraz systemów identyfikacji osób, np. ISNI – International Standard Name Identifier), z pragmatycznego punktu widzenia, wskazując na ich zalety w porównaniu ze standardami bibliotecznymi. Zdaniem R. Wallisa nie można mówić jeszcze o bibliotecznej części chmury LD. Chociaż kolekcje opisujące dokumenty stanowią ok. 10% zawartości chmury LD, to relacje między zbiorami bibliotecznymi czy kartotekami haseł wzorcowych nie tworzą na tyle spójnej sieci, aby dawało to dodatkowe możliwości automatycznej eksploracji i generowania nowych informacji. R. Wallis podkreślił to, na co wielu specjalistów od LD zwraca uwagę – ważne jest abyśmy zdawali sobie sprawę z jakich narzędzi dostępu do zasobów sieciowych korzystają nasi użytkownicy. W większości są to globalne wyszukiwarki internetowe. Istotne jest więc, żeby kolekcje biblioteczne były indeksowane przez te narzędzia. Jednym z rozwiązań jest stosowanie standardu schema.org. Jest to prosta specyfikacja zbioru znaczników traktowanych jako mikrodane osadzane w strukturze dokumentu sieciowego (np. w ramach składni HTML). Standard ten powstał w 2011 r. dzięki współpracy instytucji rozwijających trzy największe wyszukiwarki internetowe: Google, Bing, Yahoo, do których dołączył rosyjski Yandex. Istotą stosowania schema.org jest nie tyle adekwatna reprezentacja atrybutów i relacji danego zasobu informacyjnego, co odwzorowanie jego najważniejszych cech oraz kategoryzacja, co usprawnia jego odnalezienie przez użytkownika korzystającego ze wskazanych wyszukiwarek. Udostępnienie w takiej postaci części katalogu Biblioteki Narodowej Francji (projekt data.bnf.fr) spowodowało, że ok. 80% użytkowników trafia do tej kolekcji poprzez odesłania z wyników wyszukiwania generowanych przez wyszukiwarki internetowe. R. Wallis scharakteryzował wdrożenie podobnych rozwiązań (standard RDFa) w katalogu WorldCat.

Ostatnia sesja pierwszego dnia „Ontology Engineering” była poświęcona wybranym problemom modelowania danych. Lars G. Svensson (Deutsche Nationalbibliothek, Niemcy) przedstawił założenia projektu BIBFRAME, który jest koordynowany przez Bibliotekę Kongresu od 2011 r. Celem projektu jest opracowanie formatu wymiany danych bibliograficznych i wzorcowych, który ma zastąpić MARC 21, przy czym specyfikacja ta ma być oparta na założeniach LD. L. Svensson omówił zakres prowadzonych prac w ramach projektu oraz przedstawił możliwości BIBFRAME pod kątem automatycznej transformacji danych do wybranych schematów metadanych. Przedmiotem kolejnych dwóch wystąpień były problemy tworzenia ontologii. Matias Frosterus (Kansalliskirjasto, Finlandia) przedstawił założenia projektu ONKI, którego celem jest opracowanie ontologii najwyższego rzędu na potrzeby reprezentacji wiedzy w kolekcjach bibliotecznych, muzealnych, archiwalnych oraz np. informacji publicznej w Finlandii. Celem projektu ONKI ma być zapewnienie spójnego i elastycznego systemu pojęciowego, niezależnego od wiedzy dziedzinowej. W kolejnym wystąpieniu, reprezentanci grupy KIM (Carsten Klee, Jakob Voß) omówili założenia projektu opracowania ontologii odwzorowującej klasy i relacje związane z egzemplarzami dokumentów będących w kolekcjach bibliotecznych.

Drugiego dnia konferencji zorganizowano trzy sesje tematyczne, które poprzedziły dwa dłuższe wystąpienia zaproszonych gości. Jako pierwszy głos zabrał Martin Malmsten (Kungliga biblioteket, Szwecja), który przedstawił plany rozwoju katalogu LIBRIS w kontekście katalogowania w modelu LD. Kierunek prowadzonych w LIBRIS prac, wskazuje na odejście od klasycznego modelu katalogowania na rzecz agregacji metadanych i ustalania relacji z zewnętrznymi kolekcjami i kartotekami wzorcowymi. Przedstawiony prototyp modułu opracowania zbiorów w LIBRIS zawierał funkcjonalności odpowiedzialne za pobieranie potrzebnych informacji z istniejących kolekcji w chmurze LD. Agnes Simon (Bibliothèque nationale de France, Francja) przedstawiła kierunki rozwoju projektu data.bnf.fr. Obejmują one wykorzystanie kolekcji BnF opublikowanej w modelu LD na potrzeby małych bibliotek publicznych. A. Simon przedstawiła prototyp oprogramowania dla bibliotek publicznych (OpenCat), który jest odpowiedzialny za pobieranie i odpowiednie wyświetlanie metadanych z kolekcji data.bn.fr. Pierwsza sesja tematyczna tego dnia była poświęcona Europeanie oraz udziale różnych instytucji w rozwoju tego projektu. Péter Király (Europeana Foundation) omówił technologie i standardy wykorzystywane w realizacji tego projektu. Kai Eckert (Universität Mannheim, Niemcy) przedstawił wyniki prac nad optymalizacją modelu Europana Data Model na potrzeby opisu cyfrowych wersji manuskryptów. W ostatnim wystąpieniu w tej sesji, Jose Manuel Barrueco Cruz (Universitat de València, Hiszpania) przedstawił metodykę automatycznej konwersji opisów cyfrowych wersji średniowiecznych manuskryptów do standardów LD. W projekcie wykorzystano informacje pochodzące m.in. z hiszpańskiej wersji DBPedii, projektu Gutendata oraz katalogów europejskich bibliotek narodowych.

Druga sesja tego dnia poświęcona była technologicznym aspektom Sieci Semantycznej. Przedstawiono dwa referaty, które dotyczyły metod automatycznej synchronizacji kolekcji posiadających kopie na wielu serwerach i wielu formatach (Simeon Warner – Cornell University Library, USA) oraz technicznej specyfikacji projektu Lobid.org, który jest realizowany przez HBZ jako platforma programistyczna do celów konwersji i publikowania danych bibliograficznych (Fabian Steeg i Pascal Christoph – HBZ, Niemcy). Przedmiotem ostatniej sesji tegorocznego SWIB były repozytoria cyfrowe oraz problemy związane ze standardami metadanych w nich stosowanymi. Stephen Davison (University of California, Los Angeles, USA) omówił problemy związane z optymalizacją reprezentacji informacji oraz formatów publikowania metadanych w odniesieniu do cyfrowych wersji druków muzycznych. Kontekstem rozważań S. Davisona było Sheet Music Consortium – konsorcjum amerykańskich bibliotek akademickich realizujących wspólne repozytorium cyfrowe. Ostatnim, oficjalnym prelegentem podczas konferencji był Vitali Peil (Universitätsbibliothek Bielefeld, Niemcy). Autor przedstawił techniczną specyfikację repozytorium tej biblioteki oraz metodykę i narzędzia zastosowane podczas konwersji metadanych do modelu LD.

Interesującą i wartościową częścią konferencji „Semantic Web in Libraries” są tzw. Lightning talks. Jest to forma krótkich, około pięciominutowych wypowiedzi na tematy związane z problemami poruszanymi podczas konferencji. Każdy z uczestników konferencji mógł zgłosić swoje wystąpienie, które wraz z tematem było włączane do programu konferencji. W tym roku miało miejsce 12 takich wystąpień. Zorganizowano je na koniec przedostatniej i ostatniej sesji w trzecim dniu konferencji. Część wystąpień miała formę krótkiego omówienia zakresu prowadzonych badań lub projektów. Do interesujących wystąpień można zaliczyć przedstawienie próby integracji środowiska bibliotekarzy w postaci projektu pt. „Libraries Empowerment Manifesto”, którego założenia zreferował Adrian Pohl (HBZ, Niemcy). Celem projektu jest społecznościowe opracowanie manifestu, w którym określi się kluczowe role bibliotek i bibliotekarzy w kontekście obiegu informacji w środowisku sieciowym. Carsten Klee (Staatsbibliothek zu Berlin, Niemcy) omówił funkcjonalność opracowanej przez niego darmowej aplikacji dla bibliotekarzy do konwersji rekordów w MARC 21 do standardu RDF (Marc2RDF). Joachim Neubert (ZBW, Niemcy) zachęcał do uczestnictwa w otwartym projekcie pt. „skos-history”, którego celem jest opracowanie formalnej specyfikacji zakresu zmian jakie zachodzą w słownikach języków informacyjnych.

Wystąpienia podczas tegorocznej konferencji „Semantic Web in Libraries” stały na wysokim poziomie, a samo wydarzenie było możliwością konfrontacji bibliotekarzy i programistów zainteresowanych publikowaniem i udostępnianiem danych w modelu Linked Data. Należy podkreślić fakt, że aplikacje, które powstały w trakcie realizacji projektów omawianych podczas konferencji, są udostępnione do darmowego wykorzystania. Ta otwartość przejawia się również na płaszczyźnie współpracy między instytucjami i w zachęcaniu do podejmowania tego typu wspólnych badań. Do głównych wniosków płynących z tegorocznego SWIB można zaliczyć konieczność tworzenia i udostępniania gotowych narzędzi dla bibliotekarzy do kompleksowej obsługi publikowania w modelu Linked Data oraz odrzucenie formatu danych jako perspektywy myślenia o danych bibliograficznych i wzorcowych. Format danych jest tylko konsekwencją przyjętego modelu, który uwzględnia realne potrzeby i możliwości w ekspresji danych.

Prezentacje z wszystkich wystąpień są dostępne na stronie WWW (http://swib.org/swib13/). Konferencji SWIB towarzyszyła również ożywiona dyskusja w serwisie społecznościowym Twitter (#swib13).

Marcin Roszkowski

Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych

Uniwersytet Warszawski

Biblioteka Narodowa

Nadesłano: 02.12.2013.

Wskazówki dla autorów

Redakcja Zagadnień Informacji Naukowej – Studiów Informacyjnych przyjmuje wyłącznie teksty wcześniej nieopublikowane i niezłożone do druku w innych czasopismach lub pracach zbiorowych. Przyjmowane są: oryginalne rozprawy i prace badawcze, recenzje oraz sprawozdania z konferencji i innych wydarzeń naukowych.

Teksty artykułów są recenzowane zgodnie z zasadami double-blind peer review. Zapewnienie anonimowości tekstów przekazywanych do recenzji wymaga, aby w tekście artykułu w żadnym miejscu nie była umieszczona informacja umożliwiająca identyfikację autora.

Każdy artykuł recenzowany jest na podstawie jednolitego formularza przez dwóch recenzentów dobieranych spośród specjalistów problematyki w nim poruszanej. Każda recenzja zawiera jednoznaczne wskazanie czy tekst rekomendowany jest do publikacji w Zagadnieniach Informacji Naukowej. Podstawowymi kryteriami oceny artykułu są: zgodność tematu z profilem czasopisma, wartość merytoryczna, organizacja logiczna i forma językowa tekstu.

O przyjęciu tekstu do publikacji autorzy informowani są w ciągu 10 tygodni od otrzymania go przez Redakcję. Redakcja przyjmuje wyłącznie teksty przygotowane zgodnie z zasadami przedstawionymi poniżej. Teksty należy nadsyłać na adres e-mail: zin.iinsb@uw.edu.pl

1. 1. Zasady ogólne

2. 1.1. Format

Wszystkie pliki (tekst artykułu, materiały ilustracyjne) należy przesyłać jako dokumenty edytora MS WORD w formacie RTF. Zaleca się stosować w tekście czcionkę Times New Roman 12 pkt, interlinię 1.5. Tytuł artykułu należy wyróżnić czcionką Times New Roman 16 pkt. Nie należy używać automatycznych stylów.

Materiały ilustracyjne, wstawione w treść artykułu, dodatkowo należy przesyłać również w formacie JPG. Załączniki powinny być ponumerowane według kolejności występowania w tekście oraz zawierać nazwę, np.: 1. Tabela 1. Poziomy metadanych. albo 3. Rysunek 1. Mapa myśli.

1. 1.2. Długość tekstu

Artykuł nie powinien przekraczać 40 000, a recenzja lub sprawozdanie 14 000 znaków (ze spacjami).

1. 1.3. Strona tytułowa

Autorzy artykułów proszeni są o przygotowanie odrębnej strony tytułowej, zawierającej:

- – tytuł artykułu (w językach polskim i angielskim)

- – dane autora (imię i nazwisko, afiliacja – w językach polskim i angielskim)

- – adres e-mail

- – adres do korespondencji

- – notę biograficzną autora (patrz niżej)

- – abstrakt ustrukturyzowany (patrz niżej)

- – słowa kluczowe (patrz niżej)

- – oświadczenie o oryginalności tekstu (patrz niżej).

Zgodnie z zasadami przeciwdziałania zjawiskom ghostwritingu i guest authorship Redakcja prosi również, aby na tej stronie ujawnione zostały nazwiska i afiliacje wszystkich osób, które przyczyniły się do powstania artykułu, ich rola i udział w przygotowaniu publikacji (kto jest autorem koncepcji, założeń, metod itp. wykorzystywanych w pracy zgłoszonej do druku; procentowy udział w przeprowadzonych badaniach i opracowaniu artykułu). Redakcja prosi także o podanie informacji o źródłach finansowania publikacji, wkładzie instytucji naukowo-badawczych, stowarzyszeń i innych podmiotów (financial disclosure).

1. 1.4. Nota biograficzna autora / autorów

Na stronie tytułowej należy umieścić zwięzłą notę biograficzną (ok. 70 słów) każdego autora artykułu. Nota powinna zawierać następujące informacje: tytuł / stopień naukowy lub zawodowy autora, aktualne miejsce pracy i zajmowane stanowisko; specjalności naukowe lub zawodowe, najważniejsze publikacje (max. 3).

1. 1.5. Abstrakt ustrukturyzowany

Na stronie tytułowej należy umieścić abstrakt w języku polskim o objętości ok. 100 słów (ok. 1 tys. znaków) oraz jego przekład na język angielski. W abstrakcie należy wyróżnić co najmniej cztery spośród następujących kategorii informacji:

- – Cel/teza | Purpose/thesis (obowiązkowo)

- – Koncepcja/metody badań | Approach/methods (obowiązkowo)

- – Wyniki i wnioski | Results and conclusions (obowiązkowo)

- – Ograniczenia badań | Research limatations (opcjonalnie)

- – Zastosowanie praktyczne | Practical implications (opcjonalnie)

- – Oryginalność/wartość poznawcza | Originality/value (obowiązkowo)

1. 1.6. Słowa kluczowe

Na stronie tytułowej artykułu należy umieścić od 4 do 10 słów kluczowych, w formie fraz nominalnych w mianowniku liczby pojedynczej, których pierwszy wyraz zapisany jest wielką literą, uporządkowanych alfabetycznie, rozdzielonych kropkami. Słowa kluczowe należy podać w językach polskim i angielskim.

1. 1.7. Oświadczenie o oryginalności tekstu

Na stronie tytułowej artykułu należy umieścić oświadczenia autora /autorów, że tekst przedstawiany Redakcji Zagadnień Informacji Naukowej – Studiów Informacyjnych nie był dotychczas opublikowany ani zgłoszony do publikacji w żadnym innym czasopiśmie lub pracy zbiorowej. Jeśli tekst był prezentowany na konferencji, należy podać jej szczegółowe dane wraz z ewentualnymi informacjami o publikacji materiałów konferencyjnych. Jeśli artykuł jest częścią przygotowywanej do druku książki, należy podać jej dane oraz planowany termin publikacji.

1. 2. Zasady opracowania artykułu

2. 2.1. Organizacja i podział tekstu

Tekst artykułu powinien być podzielony na podrozdziały zaopatrzone w tytuły. W pierwszej części pod nagłówkiem Wprowadzenie zaleca się umieścić informacje wprowadzające w problematykę prezentowaną w artykule. W części ostatniej – pod nagłówkiem Wnioski lub Zakończenie – wnioski końcowe i podsumowanie przedstawionych rozważań.

Dopuszcza się stosowanie do trzech poziomów podziału tekstu, każdy wyodrębniony własnym śródtytułem i opatrzony oznaczeniem numerycznym zgodnie z następującymi regułami:

1. Pierwszy poziom podziału

1.1. Drugi poziom podziału

1.1.1 Trzeci poziom podziału

1. 2.2. Przypisy

Nie stosuje się przypisów bibliograficznych. Odesłania do wykorzystanej literatury należy przygotować zgodnie z edytorskimi standardami tekstu naukowego APA 6th (patrz niżej).

Przypisy zawierające komentarze, dygresje, objaśnienia i inne dodatkowe informacje należy umieszczać

na dole strony i numerować liczbami arabskimi; zaleca się ograniczenie liczby przypisów do niezbędnego

minimum.

1. 2.3. Pisownia tytułów w tekście artykułu

Tytuły wystaw, konferencji, programów itp. powinny być zapisane w cudzysłowie. Tytuły publikacji (książek, czasopism, artykułów itp.) należy wyróżnić kursywą.

1. 2.4. Wyróżnienia w tekście

W tekście można stosować wyróżnienia za pomocą czcionki półgrubej (bold).

1. 2.5. Materiały ilustracyjne i ich oznaczanie w tekście

Materiały ilustracyjne (tabele, wykresy itp.) powinny być przygotowane w odcieniach szarości lub kolorystyce czarno-białej. Wszystkie tego typu materiały należy oznaczyć wskazaniem rodzaju materiału (np. Tabela, Rysunek, Fotografia, Wykres), jego numeru w tekście oraz jego tytułu (np. Tabela 1. Poziomy metadanych). W odpowiednich miejscach tekstu artykułu należy umieścić odesłania do informacji prezentowanych w formie ilustracji, używając w tym celu skrótu określenia rodzaju ilustracji oraz jej numeru (np. zob. Tabela 1, zob. Wykres 5).

1. 2.6. Cytowanie wykorzystanej literatury w tekście i bibliografia załącznikowa

Cytowania w tekście i bibliografię załącznikową należy przygotować zgodnie ze standardami edytorskim publikacji naukowych APA 6th. W bibliografii załącznikowej mogą być umieszczone wyłącznie opisy publikacji cytowanych w tekście artykułu.

Publikacje należy cytować w tekście używając odsyłaczy w formie: (nazwisko, rok wydania), np. (Dembowska, 1991); gdy publikacja ma dwóch autorów należy podać obydwa nazwiska połączone znakiem ampersand (nazwisko1 & nazwisko2, rok), np. (Cisek & Sapa, 2007); gdy publikacja ma trzech i więcej autorów należy podać nazwisko pierwszego autora, skrót et. al. i rok wydania (nazwisko1 et al., rok), np. (Berners-Lee et al., 2001); gdy publikacja jest pracą zbiorową, należy podać nazwisko redaktora, skrót red. i rok wydania (nazwisko, red., rok), np. (Kocójowa, red., 2005). Jeśli w publikacji nie wskazano nazwiska autora lub redaktora, należy podać pierwszy wyraz tytułu zapisany kursywą, trzy kropki i rok wydania (Wyraz..., rok), np. (Biblioteki..., 1976). Odwołania do określonych stron cytowanych tekstów należy podawać w formie: (Dembowska, 1991, 15), albo (Cisek & Sapa, 2007, 40–42), (Dervin & Nilan, 1986, 3) albo (Kocójowa, red., 2005, 18).

Opisy bibliograficzne wykorzystanych publikacji należy umieścić na końcu tekstu w układzie alfabetycznym, bez numeracji pozycji, pod nagłówkiem Bibliografia.

Opisy autorskich książek i artykułów umieszcza się pod nazwiskiem pierwszego autora. Opisy prac zbiorowych należy umieszczać pod nazwiskiem redaktora, po którym podaje się skrót red. lub ed. Jeśli w publikacji nie wskazano autora lub redaktora pracy zbiorowej, jej opis należy umieścić pod pierwszym wyrazem tytułu.

Tytuły książek i czasopism należy zapisać kursywą, tytuły artykułów w czasopismach i artykułów lub rozdziałów w książkach – czcionką prostą.

W opisach artykułów w pracach zbiorowych stosuje się oznaczenie skrótu „W” dla publikacji w języku polskim i „In” dla publikacji w językach obcych.

Opisy prac tego samego autora powinny być uporządkowane według chronologii wstępującej, a w każdym z nich należy powtórzyć nazwisko i inicjał (inicjały) autora. Prace tego samego autora opublikowane w tym samym roku należy uporządkować w kolejności alfabetycznej tytułów i oznaczać wg zasady:

Dembowska, M. (1976a) ... ,

Dembowska, M. (1976b) ..., itd.

1. 2.6.1 Przykłady redagowania opisów bibliograficznych

KSIĄŻKA

Breslin, J.G.; Passant, A.; Decker, S. (2009). The Social Semantic Web. Berlin: Heidelberg: Springer Verlag.

Dembowska, M. (1991). Nauka o informacji naukowej : organizacja i problematyka badań w Polsce. Warszawa: IINTE.

PRACA ZBIOROWA

Bellardo Hahn, T.; Buckland, M., eds. (1998). Historical Studies in Information Science. Medford, NJ: Information Today.

Biblioteki (1976). Biblioteki publiczne województwa toruńskiego: informator. Toruń: Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska im. M. Kopernika.

Kocójowa, M. red. (2005). Profesjonalna informacja w Internecie. Kraków: Wydaw. UJ.

ARTYKUŁ W CZASOPIŚMIE

Dervin, B.; Nilan, M. (1986). Information Needs. Annual Review of Information Science and Technology, 21, 3–31.

Osinska, V. (2010). Rozwój metod mapowania domen naukowych i potencjał analityczny w nim zawarty. Zagadnienia Informacji Naukowej 96(2), 41–51.

ARTYKUŁ W PRACY ZBIOROWEJ

Rayward, W.B. (1998). Visions of Xanadu: Paul Otlet (1868–1944) and Hypertext. In: T. Bellardo Hahn & M. Buckland (eds.) Historical Studies in Information Science. Medford, NJ: Information Today, 65–80.

Gawrysiak, P. (2000). W stronę inteligentnych systemów wyszukiwawczych. W: Cz. Daniłowicz (red.) Multimedialne i sieciowe systemy informacyjne. Wrocław: Oficyna Politechniki Wrocławskiej, 59–69.

ARTYKUŁ W CZASOPIŚMIE ELEKTRONICZNYM

Berners-Lee, T.; Hendler, J.; Lassila, O. (2001). The Semantic Web. Scientific American [online], May, [30.06.2013], http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-semantic-web

Hollender, H. (2013). SYNAT: dziesiątki dużych i małych pomysłów na informację naukową. Biuletyn EBIB [online], 135 (8), [15.07.2013], http://www.ebib.pl/?page_id=413#art6

Miller, H. (2013). Big-data in cloud computing: a taxonomy of risks. Information Research [online], 18 (1), [15.07.2013], http://informationr.net/ir/18-1/paper571.html

HASŁA ENCYKLOPEDYCZNE

Psychology of culture contact (1926). In: Encyclopaedia Britannica, Vol. 1, 13th ed., London and New York, NY: Encyclopaedia Britannica, 765–771.

Iluminatorstwo (1971). W: Encyklopedia Wiedzy o Książce. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakł. Narod. im. Ossolińskich, 911–952.

Big data. (2013, November 12). In Wikipedia, The Free Encyclopedia [online] [12.11.2013], http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_data&oldid=581347727

Autorskie artykuły encyklopedyczne należy opisywać tak jak artykuły w pracach zbiorowych.

DOKUMENT Z WITRYNY INSTYTUCJI, ORGANIZACJI LUB OSOBY PRYWATNEJ

Aristotle (2009). Organon. From 1a to 164 a according to Bekker numbers [online]. Translated under the editorship of W.D. Ross. Internet archive [29.10.2013], http://archive.org/stream/AristotleOrganon/AristotleOrganoncollectedWorks_djvu.txt

MNiSW (2011). Narodowe Centrum Nauki w Krakowie. Nadchodzi czas nauki [online]. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, [15.07.2013], http://www.nauka.gov.pl/?id=2268

Smith, B. (2004). Ontology and information systems [online]. The Buffalo University, Department of Philosophy, [15.07.2013], http://ontology.buffalo.edu/ontology.doc

US NLM (2004). Medical Subject Headings [online]. US National Library of Medicine. National Institutes of Health, [15.07.2013], http://www.nlm.nih.gov/mesh/meshhome.html

Guidelines for Authors

ZIN – Studia Informacyjne (ZIN – Information Studies ) accepts only manuscripts that have not been published before and are not under consideration for publication anywhere else. Following types of paper may be submitted for publication: original papers, book reviews, conference (and other events) reports.

Each manuscript is reviewed under a double-blind peer review process. In order to ensure the anonymity of the review process, please do not place any information in the text that could be used to identify the author.

Each manuscript is reviewed by two referees, selected on the basis of necessary expertise in the subject area under review. The review report is based on standard form containing a statement whether the manuscript is recommended for publication. Criteria for acceptance include appropriateness to the field of the Journal, scientific merit, proper text organization and correct language use.

The final decision about publication of manuscript will be sent to Author within 10 weeks after text submission. Manuscript should be formatted according to guidelines listed below and submitted via e-mail:

zin.iinsb@uw.edu.pl

1. 1. General guidelines

2. 1.1. Format

All files should be submitted in RTF (Rich Text Format) files, including text and illustrative content. All pages must be typed and 1.5 spaced using 12-point Times New Roman font. The title of the manuscript should be typed 14-point font. Please do not use any preformatted styles.

Illustrative content inserted in the article, should be send also in JPG format. Attachments should be numbered in order of occurrence and include the title, for example: 1. Table 1. List... or 3. Figure 1. System....

1. 1.2. Extent

Manuscript should be no longer than 40,000 characters (including spaces), review and report no longer than 14,000 characters.

1. 1.3. Title page

Authors should prepare separate title page, which include:

- – title of the paper,

- – the name(s) of the author(s) with appropriate affiliations,

- – the e-mail address of the corresponding author,

- – address for correspondence,

- – biographic note (see below),

- – structured abstract (see below),

- – keywords (see below),

- – statement of originality (see below).

According to the Journal policy against ghostwriting and guest authorship, authors are requested to list on title page names and affiliations of each person that contributed to the text (author of the idea, methods, etc. used in the submitted manuscript; percentage of contribution to the research process and text compilation). Authors are also requested to describe sources of founding that have supported the work and the financial involvement of research institutes, associations and other entities (financial disclosure).

1. 1.4. Author(s) biographic note

Title page should include concise biographic notes (about 70 words) of each author : academic degree or professional position, current place of work and position, area of interest, the most important publications (max. 3).

1. 1.5. Structured abstract

An abstract (about 100 words or 1000 characters) should be included with each submission and placed on the title page. Abstract should be formatted according to categories listed below. Author should identify at least four mandatory sections:

- – Purpose/thesis (mandatory)

- – Approach/methods (mandatory)

- – Results and conclusions (mandatory)

- – Research limitations (optional)

- – Practical implications (optional)

- – Originality/value (mandatory)

1. 1.6. Keywords

Title page should include keywords (4 to 10) as a noun phrases in singular form, where first element is capitalized. Keywords in alphabetical order should be delimited by full stop.

1. 1.7. Statement of originality

Author(s) should include on title page statement that submitted text has not been published before and is not under consideration for publication anywhere else. If the paper was presented at a scientific meeting, provide detailed information about the event and the conference proceedings. If the paper will be the part of the author’s book, provide its details and planned publishing date.

1. 2. Manuscript Format and Preparation

2. 2.1. Body of the Paper

The text should be organized into entitled sections and subsections. Text should start with Introduction, giving an overview and stating the purpose and end with Conclusion, giving the summary of the author contributions to the study.

Author may use three levels of headings. Each heading should have its own title and number according to the following pattern:

1. First-level heading

1.1. Second-level heading

1.1.1 Third-level heading

1. 2.2. References

Bibliographic citations are not allowed in footnotes. The reference list should be prepared according to APA 6-th Edition citation style (see below). Footnotes can be used only to give additional information or commentary. Footnotes to the text are numbered consecutively with Arabic numerals. It is recommended to limit the amount of footnotes per page.

1. 2.3. Titles in the body of the text

Titles of exhibitions, conferences, programmes, etc should be written within double quotation marks. Use italics for publication titles (books, journals, papers, etc.).

1. 2.4. Emphasis

Bold face should be used to emphasize certain words or passages.

1. 2.5. Illustrative content

All illustrations (tables, charts, figures etc.) should be converted to greyscale. All illustrations should be cited in the text properly to their form (Table, Figure, Photograph, etc.) and have title and consecutive number (e.g. Table 1. Metadata levels). Use abbreviation in the text when refereeing to the illustrative content (e.g. see Table 1, see. Figure 5).

1. 2.6. Citations and reference list

Use APA 6-th Edition as a citation and reference list format. The references list should only include works that are cited in the text.

Cite references in the text by name of the author(s) and year of publication in parentheses: (Name, Year of publication), eg. (Dembowska, 1991). If there are two authors, put their names with ampersand (&) mark between: (Name & Name, Year of publication), eg. (Cisek & Sapa, 2007). If there are more than two authors, put the name of the first one followed by abbreviation et al.: (Name et al., Year of publication), eg. (Berners-Lee et al., 2001). Edited books are cited by the name of the editor followed by abbreviation Ed. : (Name, Ed., Year of publication), eg. (Kocojowa, Ed., 2005). If there is no author or editor information, put the first word from the title in italics followed by ellipsis (…) and the year of publication : (Word..., Year of publication), eg. (Libraries..., 1995). Use the following pattern when referring to specific pages in the cited publications: (Dembowska, 1991, 15) or (Cisek & Sapa, 2007, 40–42) or (Kocojowa, Ed., 2005, 18).

Place the reference list at the end of the text under the heading References. Reference list should be in alphabetical order without numbering.

List the references (books and journal articles) in alphabetical order by authors’ last names. Citations of edited books list under the name of editor followed by abbreviation Ed.. If there is no author or editor information, list the publication under the first word from the title.

Use italics for book titles and regular font for titles of papers and book chapters. Use abbreviation In: when referring to book chapters in citations.

If there are two or more items by the same author(s), list them in order of year of publication (reverse date order). If two or more works are by the same author(s) within the same year, list them in alphabetical order by title and distinguish them by adding the letters a, b, c, … to the year of publication:

Dembowska, M. (1976a) ....

Dembowska, M. (1976b) ...., etc.

1. 2.6.1 References List Examples

BOOK

Breslin, J.G.; Passant, A.; Decker, S. (2009). The Social Semantic Web. Berlin: Heidelberg: Springer Verlag.

Dembowska, M. (1991). Nauka o informacji naukowej : organizacja i problematyka badań w Polsce. Warszawa: IINTE.

BOOK (EDITED)

Bellardo Hahn, T.; Buckland, M., eds. (1998). Historical Studies in Information Science. Medford, NJ: Information Today.

Biblioteki (1976). Biblioteki publiczne województwa toruńskiego: informator. Toruń: Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska im. M. Kopernika.

JOURNAL ARTICLE

Osinska, V. (2010). Rozwój metod mapowania domen naukowych i potencjał analityczny w nim zawarty. Zagadnienia Informacji Naukowej 96(2), 41–51.

Dervin, B.; Nilan, M. (1986). Information Needs. Annual Review of Information Science and Technology, 21,

3–31.

BOOK CHAPTER

Rayward, W.B. (1998). Visions of Xanadu: Paul Otlet (1868-1944) and Hypertext. In: T. Bellardo Hahn & M. Buckland (eds.) Historical Studies in Information Science. Medford, NJ: Information Today, 65–80.

ELECTRONIC JOURNAL ARTICLE

Berners-Lee, T.; Hendler, J.; Lassila, O. (2001). The Semantic Web. Scientific American [online], May, [30.06.2013], http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-semantic-web

Hollender, H. (2013). SYNAT: dziesiątki dużych i małych pomysłów na informację naukową. Biuletyn EBIB [online], 135 (8), [15.07.2013], http://www.ebib.pl/?page_id=413#art6

Miller, H. (2013). Big-data in cloud computing: a taxonomy of risks. Information Research [online], 18 (1), [15.07.2013], http://informationr.net/ir/18-1/paper571.html

ARTICLE IN ENCYCLOPEDIA

Psychology of culture contact (1926). In: Encyclopaedia Britannica, Vol. 1, 13th ed., London and New York, NY: Encyclopaedia Britannica, 765–771.

Iluminatorstwo (1971). W: Encyklopedia Wiedzy o Książce. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakł. Narod. im. Ossolińskich, 911–952.

Big data. (2013, November 12). In Wikipedia, The Free Encyclopedia [online] [12.11.2013], http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_data&oldid=581347727

Article in encyclopedia with author information describe as book chapter.

ELECTRONIC DOCUMENT FROM WEBSITE

MNiSW (2011). Narodowe Centrum Nauki w Krakowie. Nadchodzi czas nauki [online]. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, [15.07.2013], http://www.nauka.gov.pl/?id=2268

Smith, B. (2004). Ontology and information systems [online]. The Buffalo University, Department of Philosophy, [15.07.2013], http://ontology.buffalo.edu/ontology.doc.

US NLM (2004). Medical Subject Headings [online]. US National Library of Medicine. National Institutes of Health, [15.07.2013], http://www.nlm.nih.gov/mesh/meshhome.html

Adres Wydawnictwa

ul. Konopczyńskiego 5/7

00-335 Warszawa, tel. 22 827 52 96

Prenumerata i sprzedaż

Dział Promocji i Kolportażu SBP

Al. Niepodległości 213, 02-086 Warszawa, tel. 22 825 50 24

Cena prenumeraty na 2014 r. – 114 zł

Wydawnictwo SBP – Warszawa 2013. Nakład 350 egz.

Ark. wyd. 11,4. Ark. druk. 9,25

Skład i łamanie: Justyna Grzymała

Druk i oprawa: Mazowieckie Centrum Poligrafii

ul. Piłsudskiego 2A, 05-270 Marki, www.c-p.com.pl

e-mail: biuro@c-p.com.pl, tel. 22 497 66 55

Konwersja na wersję elektroniczną: Justyna Grzymała-Łuszcz

Table of Contents

Spis treści | Contents

Od Redakcji

Letter from the Editor

Obszary badań współczesnej informatologii (nauki o informacji)

The Times They Are a-Changin’ (again!): the second, great digital transition to the mobile space

Is Big Data a Paradigm Challenge to Information Science?

Affective Conception of Informationand Affect Representation in Information Systems

Skuteczność metod i technik badania użyteczności naukowych serwisów WWW. Wnioski z testów funkcjonalnych platformy PASSIM

Geografia wydawnicza książek w Polsce (1999–2010)

Marzena Świgoń: Zarządzanie wiedzą i informacją. Olsztyn: Wydaw. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2012, ss. 368. ISBN 978-83-7299-772-2

Jakob Voß: Describing Data Patterns: a general deconstruction of metadata standards. Berlin: Humboldt University, 2013, pp. 270. ISBN 1-4909-3186-4

Przegląd nowości wydawniczych

„Bibliograficzne bazy danych i ich rola w rozwoju nauki”. II konferencja naukowa Konsorcjum BazTech(Poznań, 17–19 kwietnia 2013 r.)

„Społeczeństwo – informacja – innowacje. Wyzwania ery cyfrowej” – XII Krajowe Forum Informacji Naukowej i Technicznej w Zakopanem(Zakopane, 24–27 września 2013)

„Biblioteka akademicka: Infrastruktura – uczelnia – otoczenie”(Gliwice, 24–25 października 2013 r.)

„Klasyfikacja i wizualizacja: interfejsy do wiedzy” Międzynarodowe Seminarium UKD(Haga, Holandia, 24–25 października 2013 r.)

„SWIB 13 – Sieć Semantyczna w bibliotekach” (Hamburg, Niemcy, 25–27 listopada 2013 r.)

Wskazówki dla autorów

Guidelines for Authors